W „Matriksie” wystarczyła jedna czerwona pigułka, żeby zobaczyć świat takim, jaki jest naprawdę. W swoim założeniu nauka działa na podobnej zasadzie: pozwala podważyć to, co uznaje się za pewnik, odkrywać niewidziane dotąd horyzonty i stale aktualizować dotychczasowe założenia.
Każdego roku w wielu uczelnianych laboratoriach, gabinetach i pracowniach naukowcy prowadzą tysiące badań, dzięki którym coraz lepiej poznajemy otaczającą nas rzeczywistość. Jest jednak jeden problem – nawet najbardziej przełomowe odkrycie nie zmieni wiele, jeśli nie ujrzy światła dziennego poza murami uczelni lub pozostanie niezrozumiałe dla tych, którzy nie uczestniczyli bezpośrednio w jego powstawaniu. Z pomocą przychodzi popularyzacja nauki, która pełni funkcję mostu łączącego naukę akademicką ze społeczeństwem.
Wieloletnie strategie działań szkół wyższych z coraz większą świadomością przygotowuje się z uwzględnieniem kluczowego znaczenia komunikacji zewnętrznej w procesie odpowiedzialnego kształtowania dyskursu społecznego. Przykładem polskiej uczelni, która aktywnie angażuje się w popularyzację nauki, jest Uniwersytet Łódzki, który w strategii na lata 2021–2030 zakłada działania upowszechniające dorobek naukowy społeczności akademickiej oraz jej aktywność ekspercką w otoczeniu społecznym, gospodarczym i kulturalnym. Odpowiedzialne i celowe angażowanie społeczeństwa w rozwój badań zakłada także strategia Uniwersytetu w Oxfordzie na lata 2024–2029. Adaptacja do nowej rzeczywistości to przede wszystkim wypełnianie trzeciej misji uczelni, która – obok dydaktyki i badań naukowych – jest filarem jej działalności. Współcześnie konieczne są takie działania, które wykraczają poza mury uczelni. W tym kontekście coraz większą rolę w szkolnictwie wyższym przypisuje się promocji i popularyzacji nauki, dzięki której uczelnie świadomie kształtują swój wizerunek jako miejsca sprzyjającego rozwojowi badawczemu i społecznemu. To długotrwały proces, który nie polega wyłącznie na mówieniu lub pisaniu w przystępny sposób o badaniach, ale przede wszystkim na budowaniu długotrwałego zaufania do nauki także przez pokazanie procesu powstawania wiedzy. Współcześnie publiczność nie jest wyłącznie biernym obserwatorem przyjmującym to, co zobaczy lub przeczyta, ale aktywnym uczestnikiem debaty. Nauka akademicka przechodzi zatem transformację i z zamkniętego świata ekspertów staje się częścią kultury i życia społecznego.
Wiele argumentów przemawia za aktywnym angażowaniem się w popularyzację nauki, ale świadomość, że należy to robić nie wystarczy. Uczelnie stanęły do nieformalnego wyścigu o to, która z nich lepiej wypromuje swoich naukowców, wypracuje kreatywne sposoby na przekazywanie wiedzy społeczeństwu i tym samym wzmocni swoją markę na co najmniej ogólnopolskim forum. W środowisku akademickim istotnym przyczynkiem do dyskusji na temat wzmocnienia zaufania społecznego do rzetelnej wiedzy jest ogłoszony w tym roku przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Rok Popularyzacji Nauki. W inicjatywę zaangażowało się wiele ośrodków akademickich, które zapraszają wszystkich chętnych do udziału w przygotowanych przez siebie wydarzeniach oraz do otwartego dialogu o kwestiach społecznie istotnych. Do promotorów popularyzacji wiedzy z różnych dziedzin dołączył także Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, który przygotował szereg interesujących spotkań dla mieszkańców regionu.
Rok Popularyzacji Nauki na UMK
Co łączy badania nad gwiazdami ze zdrowiem, historią, językiem i sztuczną inteligencją? Na pierwszy rzut oka niewiele. Wszystkie jednak zaczynają się od tego samego: od pytania. A kiedy pytania, które stawiają sobie naukowcy, są odpowiedzią na ciekawość społeczeństwa, rodzi się popularyzacja nauki. W ramach ogłoszonego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Roku Popularyzacji Nauki UMK przygotowało i nadal przygotowuje cykl otwartych spotkań, wykładów i wydarzeń, które stanowią przestrzeń do rozmowy o współczesnym świecie, jego wyzwaniach, przemianach i odkryciach z perspektywy różnych dziedzin nauki. Dla mieszkańców naszego regionu jest to okazja do bezpośredniego spotkania z naukowcami, by doświadczyć tego, jak wiedza akademicka przekłada się na rzeczywistość społeczną, kulturową i technologiczną.
Cały projekt pod hasłem „Rok Popularyzacji Nauki na UMK” obejmuje sześć różnorodnych bloków tematycznych, które odzwierciedlają tematy ważne społecznie i pokazują dużą rozpiętość dziedzin i dyscyplin badawczych, którymi zajmują się nasi naukowcy. Każdy chętny znajdzie coś dla siebie, ponieważ zagadnienia poruszane podczas spotkań obejmują tematy związane z kulturą, historią, zdrowiem, sztuczną inteligencją, komunikacją wizualną oraz tajemnicami wszechświata i naukami ścisłymi. Spotkania mają formę tradycyjnych w swej uniwersyteckiej formie wykładów i debat, które skłaniają do refleksji i zachęcają do interakcji oraz zadawania pytań. Badacze, którzy dzielą się swoją wiedzą i wynikami badań, wyposażają słuchaczy w narzędzia, dzięki którym będą w stanie spojrzeć na naukę jako dynamiczną i wielowymiarową przestrzeń, która nieustannie wpływa na sposób, w jaki rozumiemy świat i samych siebie.
Rok Popularyzacji Nauki na UMK zainaugurowała zorganizowana w maju debata o wpływie polityki i religii na konflikty zbrojne na Bliskim Wschodzie. Punktem wyjścia w dyskusji dr Agnieszki Bryc i dr. hab. Dariusza Iwańskiego, prof. UMK było pytanie o to, czy współczesny Izrael zmierza w stronę państwa o charakterze mesjanistycznym oraz o rolę, jaką w tym procesie odgrywa rząd Binjamina Netanjahu. Goście spotkania zaangażowali publiczność także w rozmowę na temat wpływu idei religijnych na politykę państwową, nastroje społeczne i sytuację w regionie. Temat wzbudził duże zainteresowanie wśród odbiorców, a Sala Senatu w Collegium Maximum wypełniła się do ostatniego miejsca.
Przed wakacyjną przerwą w Bibliotece Uniwersyteckiej UMK odbyły się także wykłady dr Bernadety Didkowskiej z Wydziału Sztuk Pięknych oraz dr Joanny Karłowskiej-Pik z Wydziału Matematyki i Informatyki. Uczestnicy mieli okazję zastanowić się nad tym, dlaczego każdy z nas może inaczej odbierać ten sam obraz, przedmiot czy dzieło sztuki – bo choć wydaje nam się, że widzimy to samo, nasze spostrzeganie zależy od wielu czynników, m.in. doświadczeń, wiedzy, emocji, a nawet nastroju w danym momencie. Równie interesujący dla odbiorców był wykład pokazujący możliwości wykorzystania matematycznej analizy danych w badaniach omicznych: genetycznych, proteomicznych i metabolicznych. Dr Karłowska-Pik pokazała słuchaczom, jak współczesna nauka wykorzystuje narzędzia sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego do analizy ogromnych zbiorów danych wykorzystywanych na przykład w kryminalistyce.
Sztuka, jako ważny komponent życia społecznego, wpisała się w „Rok Popularyzacji Nauki na UMK” także dzięki wystawie plenerowej przed Collegium Maximum, na Placu Rapackiego, w centrum zabytkowej toruńskiej starówki. Na ekspozycji można oglądać plakaty studentów i studentek Katedry Projektowania Graficznego UMK, które są interpretacją hasła przewodniego „Toruń zmienia się, gdy patrzysz”. Prezentowane prace są autorskimi, artystycznymi interpretacjami Torunia. Powstały z osobistych obserwacji, doświadczeń i refleksji związanych z miastem, dlatego różnią się tematem, nastrojem oraz sposobem opowiadania o nim.
W nowym roku akademickim na pasjonatów wiedzy czekają kolejne wydarzenia. Już 23 września w Collegium Maximum organizatorzy zaprosili na debatę i wykład, których motywem przewodnim była sztuczna inteligencja. To temat szczególnie aktualny, bo choć może wydawać się, że korzystamy z tej technologii w kontrolowany sposób, tak naprawdę towarzyszy nam od rana do wieczora – podpowiada czego słuchać i co oglądać, wybiera treści, które widzimy w mediach społecznościowych, pomaga planować podróż, a nawet wspiera zakupy, naukę i pracę. Coraz częściej uczestniczy też w podejmowaniu znacznie poważniejszych decyzji. Podczas debaty, którą poprowadziła dr Jagoda Jaskulska z Wydziału Prawa i Administracji wraz ze specjalistami z Interdyscyplinarnego Centrum Studiów nad Technologią w Społeczeństwie UMK zastanawialiśmy się, czy zawsze zdajemy sobie sprawę z tego, w jaki sposób AI wpływa na nasze wybory.
Mgr Piotr Jarczyk z Katedry Kognitywistki UMK postanowił opowiedzieć o tej stronie sztucznej inteligencji, której nie poświęcamy wiele czasu. Użytkownicy dużych modeli językowych często zwracają uwagę na pomyłki i halucynacje AI. Rzadko zastanawiamy się jednak co się dzieje, gdy ma rację, ale mimo to robi coś innego, niż chcieliśmy. Wykład ten nie jest kolejnym omówieniem zagrożenia, którego upatrujemy w buncie maszyn. To refleksja o czymś znacznie trudniejszym do wyobrażenia i znacznie bliższym: o granicy, która dla nas jest oczywista, a dla systemu stanowi po prostu kolejną przeszkodę.
W kolejnych miesiącach nie zabraknie interesujących rozmów i wykładów, które będą tłumaczyć świat oraz zachęcać do dialogu na linii nauka-społeczeństwo. Wspólnie z uczestnikami naukowcy odkryją tajemnice makro- i mikroświata: od najmniejszych cząstek materii po historię, kulturę i literaturę, które kształtują kolejne pokolenia. Co ważne, z tej wiedzy mogą korzystać nie tylko osoby mieszkające w regionie, ale – dzięki transmisjom online i podcastom – jest ona dostępna dla wszystkich zainteresowanych w każdym czasie. Dzięki takim działaniom badacze z naszego uniwersytetu pokazują osobom spoza środowiska akademickiego praktyczny wymiar swojej pracy naukowej, będąc przy tym sprawdzonym źródłem wiedzy. To potwierdzenie, że choć nauka posługuje się wieloma językami, ma wspólny cel, którym jest lepsze zrozumienie świata. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, dzięki swojej szerokoprofilowości, wychodzi naprzeciw oczekiwaniom ludzi o różnych zainteresowaniach: Rok Popularyzacji Nauki na UMK to piętnaście różnych spotkań przygotowanych w odpowiedzi na ludzką ciekawość.
Popularyzacja? A komu to potrzebne?
Popularyzatorzy nauki, którzy działają w polskiej przestrzeni medialnej, doskonale zdają sobie sprawę z tego, że w rozmowach o badaniach nie chodzi wyłącznie o przekazywanie aktualnego stanu wiedzy. Podczas ubiegłorocznego spotkania z dr. Tomaszem Rożkiem w Akademickim Centrum Kultury i Sztuki „Od Nowa”, które odbyło się we wrześniu w ramach inauguracji projektu „Młoda Nauka”, prelegent podkreślił, że media należy traktować jako narzędzie do promocji nauki nie tylko w kontekście upowszechniania wyników badań, ale także jako inspirację dla młodych pokoleń do podejmowania trudu współtworzenia środowiska badawczego.
Cały cykl spotkań został przygotowany w taki sposób, by nie był wyłącznie jednostronnym transferem wiedzy do wybranej grupy osób. Nowe technologie pozwoliły na zmianę perspektywy i podkreślenie roli odbiorców jako aktywnych komentatorów, więc organizatorzy wydarzeń „Roku Popularyzacji Nauki na UMK” zapraszają do dialogu i zadawania pytań ekspertom. Odkąd nauka stała się widocznym ogniwem we współtworzeniu rzeczywistości, w tym systemie szczególna rola przypada uczelniom, dla których popularyzacja nauki staje się jednym z najważniejszych sposobów realizowania ich społecznej odpowiedzialności.
Nic nie dzieje się jednak natychmiast, dlatego popularyzację należy traktować jako ciągły proces, który przynosi owoce w czasie. Ogólnopolska inicjatywa ma zwrócić uwagę środowiska akademickiego na to, jak ważnym komponentem dalszego rozwoju szkolnictwa wyższego jest otwarty dialog, rzetelna wiedza i krytyczne myślenie. Możliwość czerpania wzajemnej inspiracji w grupie osób reprezentujących różne pokolenia i punkty widzenia zachęca do poszerzania horyzontów i spojrzenia na naukę interdyscyplinarnie.
Harmonogram wydarzeń, zapisy transmisji, linki do podcastów oraz szczegółowe informacje na temat projektu Rok Popularyzacji Nauki na UMK można sprawdzić na stronie https://popularyzacja.umk.pl/. Projekt jest finansowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Mgr Liliana Radkiewicz – doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych UMK, pracowniczka Działu Promocji i Komunikacji UMK
