Przyszłość świadczeń socjalnych na UMK – pytania i odpowiedzi

Wstępne wyniki ankiety dotyczącej Uniwersyteckiego Funduszu Świadczeń Socjalnych

Zgodnie z przepisami ustawowymi każdy pracodawca sektora publicznego i samorządowego ma obowiązek prowadzić zakładowy fundusz świadczeń socjalnych. Ustawa określa katalog możliwych form wsparcia z tego funduszu oraz nakazuje uzależnić pomoc od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika.  W praktyce oznacza to, że pracodawcy w porozumieniu ze związkami zawodowymi mają obowiązek ustalenia konkretnych form pomocy dla zakładu pracy i sposobu, w jaki pracownicy powinni wykazywać sytuację socjalną.   

Ten obowiązek oznacza konieczność udzielenia niełatwych odpowiedzi na wiele szczegółowych i technicznych pytań. Jakie przyjąć kryteria ustalania sytuacji socjalnej pracowników? Które z celów mają mieć priorytet? Jak zróżnicować dofinansowanie? itp. Uzyskanie w tej kwestii zgody między pracodawcą a pięcioma działającymi na naszej Uczelni związkami wymaga wielu wysiłków, spotkań i – często burzliwych – dyskusji. Stąd pomysł, by odwołać się bezpośrednio do opinii wspólnoty akademickiej w formie badania, którego wyniki i wstępne interpretacje prezentujemy poniżej.

W porównaniu z poprzednimi tego rodzaju badaniami ankieta przeprowadzona w czerwcu tego roku różni się zasadniczo w trzech aspektach. Po pierwsze, rektor i przedstawiciele związków zawodowych ustalili, że jeżeli zwrotność ankiet przekroczy 30%, wyniki będą wiążące dla stron i zostaną uwzględnione w nowej wersji regulaminu świadczeń socjalnych UMK. Po drugie, treść ankiety była przedmiotem długich negocjacji i finalnej akceptacji wszystkich zainteresowanych stron. Po trzecie, udało się zachować taką konstrukcję pytań, która dawała nadzieję na uzyskanie jasnych wskazówek dotyczących funkcjonowania funduszu.

Ankieta zawierała 16 pytań merytorycznych i 6 w metryczce.

Zwrotność ankiety i reprezentatywność próby

Badanie skierowane było do dwóch grup respondentów. Pierwszą stanowią pracownicy UMK, drugą emeryci. Sposób dystrybucji ankiety do obu tych grup musiał być zróżnicowany. Pracownicy otrzymali badanie drogą elektroniczną za pośrednictwem systemu ankieter (wykorzystywanego na UMK także do przeprowadzania wyborów i głosowań w niektórych organach Uczelni). Z kolei emeryci mieli okazję wypełnić ankietę w formie papierowej przy okazji wizyt w Sekcjach Socjalnych obu kampusów.

Ankietę wypełniło 1668 pracowników, co stanowi około 36% wszystkich zatrudnionych. Określenie zwrotności w grupie emerytów nastręcza dużo większych problemów. Ankiety wypełniło 142 emerytowanych pracowników. Przy założeniu, że w sumie około 1500 emerytów regularnie korzysta z pomocy w ramach funduszu socjalnego, stanowi to nieco ponad 9%. Przy powyższych parametrach cała badana populacja to około 6000 osób, co dawałoby sumaryczną zwrotność na poziomie 30,1%.

Duży zasięg ankiety nie oznacza jednak automatycznie reprezentatywności próby. Obecność danej grupy pozwala opisać odpowiedzi jej uczestników, natomiast możliwość uogólniania wyników zależy również od sposobu dotarcia do badanych, udziału osób nieuczestniczących w badaniu oraz zgodności struktury próby ze strukturą populacji.

W porównaniu kampusów udział części toruńskiej wynosi 76,4% w próbie i 66,0% w populacji, co oznacza nadreprezentację o około 10 punktów procentowych. Podział ten ma znaczenie dla pogłębionej interpretacji wyników, ponieważ pracownicy obu części uczelni korzystali wcześniej ze świadczeń na podstawie odrębnych regulaminów. Różnice odpowiedzi mogą więc wiązać się zarówno ze strukturą respondentów, jak i z wcześniejszymi doświadczeniami korzystania z funduszu.

W porównaniu obejmującym nauczycieli akademickich i pracowników wsparcia udział drugiej grupy wynosi 56% w próbie wobec 47,0% w populacji. Pracownicy wsparcia są zatem nadreprezentowani o około 9 punktów procentowych. Kobiety stanowią 70,2% próby przy udziale 59,0% w populacji, co również oznacza nadreprezentację o około 11 punktów procentowych. W przekroju wieku największe odchylenie dotyczy osób w wieku 41-50 lat; ich udział w próbie wynosi 42,4%, a w populacji 35,0%.

• Struktura próby i populacji według wybranych cech (wykres 1: załącznik).

Odchylenia struktury próby od populacji stanowią same w sobie interesujący wynik merytoryczny, ponieważ wskazują, które grupy pracowników UMK są w większym stopniu zainteresowane funkcjonowaniem funduszu socjalnego; pracownicy kampusu toruńskiego bardziej niż bydgoskiego, kobiety bardziej niż mężczyźni, pracownicy wsparcia bardziej niż nauczyciele akademiccy, 40-latkowie bardziej niż pracownicy powyżej 50. roku życia.

Priorytety świadczeń i wskazania do ograniczenia

Ankietę otwierało pytanie dotyczące priorytetów wydatkowych funduszu socjalnego. Respondenci wybierali z katalogu świadczeń maksymalnie trzy formy wsparcia, które uznawali za najważniejsze. Blisko 94% wykorzystało wszystkie trzy wskazania. Wyniki tego pytania opisują względne priorytety przy ograniczonej liczbie wyborów. Brak wskazania danego świadczenia nie oznacza, że respondent uważa je za niepotrzebne lub chciałby je zlikwidować. Przy użyciu tego samego katalogu świadczeń na zakończenie ankiety pytaliśmy o wskazanie – tym razem jednej – kategorii świadczeń, którą można by ograniczyć lub zlikwidować. Oba pytania należy interpretować oddzielnie, ponieważ dopuszczały inną liczbę wskazań. Odsetki odpowiedzi pozytywnych nie sumują się do 100%. Nie należy odejmować od nich odsetków wskazań do likwidacji ani traktować takiej różnicy jako bilansu poparcia. Tabela 1 przedstawia katalog świadczeń i skrócone nazwy stosowane w dalszej części tekstu.

Tabela 1. Katalog świadczeń z Funduszu Socjalnego

Najczęściej wybieranym priorytetem jest dofinansowanie wypoczynku pracowników, emerytów, rencistów i członków ich rodzin; wskazało je około 76% badanych, a do ograniczenia zaledwie 4%. Drugie miejsce zajmują świadczenia świąteczne, wskazywane odpowiednio przez około 52% i 5%. Obie formy wsparcia łączą wysoką częstość wskazań jako priorytetu z niską częstością wyboru do likwidacji. Co ciekawe dotychczas świadczenia świąteczne – jakkolwiek od roku ujęte w regulaminie – nie były wypłacane z funduszu socjalnego. Jeżeli na UMK pojawiało się tzw. „karpiowe”, było ono finansowane ze środków własnych Uniwersytetu. Taki wynik badania należy zatem traktować jako silny głos wspólnoty za regularnym wypłacaniem tego rodzaju świadczenia z funduszu. Taką interpretację wzmacniają wyniki odpowiedzi na bezpośrednie pytanie Czy jesteś za wprowadzeniem dodatkowego świadczenia dla wszystkich pracowników z okazji Świąt Bożego Narodzenia?, na które aż 87% respondentów odpowiedziało twierdząco.

Pożyczki mieszkaniowe znalazły się wśród priorytetów około 43% respondentów, a zapomogi około 39%. Do likwidacji wskazało je odpowiednio około 7% i 6%. Dofinansowanie kultury i sportu wybrało jako priorytet około 37% badanych, natomiast około 14% wskazało je do usunięcia. W przypadku wypoczynku dzieci odsetki te wynoszą około 23% i 5%. Wyniki wskazują na różną pozycję tych świadczeń w hierarchii oczekiwań, lecz nie informują jeszcze o przyczynach wyborów ani o rzeczywistym korzystaniu z pomocy.

Dofinansowanie opieki nad dziećmi wskazało jako priorytet około 18% respondentów, a do ograniczenia około 17%. Zbliżone wartości nie oznaczają równowagi poparcia i sprzeciwu ze względu na różną konstrukcję pytań. Zwracają jednak uwagę na współwystępowanie wyraźnej potrzeby w części próby i relatywnie częstych wskazań do likwidacji. Ocena tego świadczenia wymaga analizy grup, dla których jest ono dostępne i potrzebne, zwłaszcza w powiązaniu z wiekiem i sytuacją rodzinną.

Najrzadziej wskazywanym priorytetem jest dofinansowanie uczestnictwa w imprezach organizowanych przez związki zawodowe; wybrało je około 4% badanych. Jednocześnie jest to najczęściej wskazywana forma wsparcia do likwidacji. To przesłanka do dokładniejszego zbadania dostępności, wykorzystania i postrzegania tej konkretnej formy wsparcia. Taką analizę warto przeprowadzić, choć przyszłość tego świadczenia w świetle przeprowadzonej ankiety stoi pod dużym znakiem zapytania. Na bezpośrednie pytanie Czy uważasz, że organizowane przez związki zawodowe wycieczki, wyjazdy na koncerty i inne imprezy kulturalne powinny być dofinansowane z funduszu świadczeń socjalnych? 58% respondentów odpowiedział przecząco.

• Tabela 2. Priorytety świadczeń w wybranych grupach respondentów (załącznik).
• Wykres 2. Raking priorytetów ogółem (załącznik).

Tabela 2 pokazuje, jak często dane świadczenie wskazywane było jako priorytetowe w wybranych grupach respondentów. Odsetki odnoszą się do respondentów w obrębie każdej kategorii. Przedstawione różnice mają charakter opisowy; bez oceny liczebności i niepewności oszacowań nie należy utożsamiać ich ze statystycznie potwierdzonymi różnicami w populacji.

Między kampusami szczególnie widoczna jest różnica dotycząca pożyczek mieszkaniowych; wskazało je 48% respondentów z Torunia i zaledwie 29% z Bydgoszczy. Z kolei świadczenia świąteczne częściej wybierano w Bydgoszczy niż w Toruniu (62% wobec 49%), a kulturę i sport częściej w Toruniu (40% wobec 30%). Różnice te wskazują obszary wymagające osobnego rozpoznania, ale nie pozwalają oddzielić wpływu kampusu od wpływu innych czynników.

Emeryci wyróżniają się częstym wskazywaniem zapomóg (76%) i rzadkim wyborem pożyczek (8%). Wśród nauczycieli akademickich i pracowników wsparcia zapomogi wskazało odpowiednio 38% i 36%, a pożyczki 43% i 47%. Nauczyciele częściej niż pracownicy wsparcia wybierali opiekę nad dziećmi (24% wobec 15%) i wypoczynek dzieci (26% wobec 20%). Pracownicy wsparcia częściej wskazywali świadczenia świąteczne (56% wobec 45%).

Przekrój wieku pokazuje różnice zgodne z możliwym znaczeniem etapu życia, choć nie zastępuje informacji o sytuacji rodzinnej. Opiekę nad dziećmi wskazywało 36% osób w wieku 18–35 lat i 28% osób w wieku 36–45 lat, wobec 8% w wieku 46–60 lat. Wypoczynek dzieci najczęściej wybierała grupa 36–45 lat (32%).

W przekroju płci kobiety częściej wskazywały świadczenia świąteczne (55% wobec 46%) oraz kulturę i sport (39% wobec 34%), a mężczyźni częściej opiekę nad dziećmi (24% wobec 15%). Na tym etapie analizy warto zwrócić uwagę na pewną ambiwalencję dotyczącą świadczeń skierowanych do dzieci pracowników. Zarówno dodatkowe wsparcie opieki w żłobkach i przedszkolach, jak i formy wypoczynku przeznaczone wyłącznie dla dzieci znalazły się nisko na liście priorytetów. Jednocześnie na bezpośrednie pytanie Czy popierasz utrzymanie dofinasowania do wypoczynku dzieci i młodzieży zorganizowanego przez UMK? aż 63% respondentów odpowiedziało twierdząco. Z kolei w pytaniu postawionym ogólnie, w którym dano możliwość wskazania, czy dotychczasowe wsparcie socjalne skierowane do dzieci pracowników powinno się zmienić, 44% respondentów opowiedziało się za pozostawieniem go na dotychczasowym poziomie, a jedna czwarta uważa, że powinno ono ulec zwiększeniu. Także rozkład według płci daje kontrintuicyjne rezultaty – to kobiety zdecydowanie częściej niż mężczyźni np. opowiadają się za ograniczeniem dopłat do żłobków i przedszkoli. Bez wątpienia ten obszar będzie wymagał pogłębionej analizy statystycznej i dokładnego modelowania w oparciu o dostępne zmienne.

Tabela 2. Priorytety świadczeń w wybranych grupach respondentów

Waloryzacja

Świadczenia socjalne na UMK wypłacane są z uwzględnieniem progów przychodowych na podstawie kwoty bazowej, która obecnie wynosi 2300 złotych. Uniwersytecki regulamin świadczeń socjalnych skonstruowany jest tak, że waloryzacja tej kwoty wymaga zmiany jego treści, która z kolei wymaga uzgodnienia między władzami rektorskimi a związkami zawodowymi. Stąd regularnie pojawiający się postulat, by w regulaminie uwzględnić mechanizm automatycznej waloryzacji kwoty bazowej. Problem z takim rozwiązaniem polega na tym, że nie oznacza to analogicznej waloryzacji odpisu na sam fundusz. Mimo tych wszystkich wątpliwości werdykt wspólnoty akademickiej UMK wydaje się być w tej kwestii dość klarowny.

• Stosunek do podnoszenia kwoty bazowej (wykres 3: załącznik).

Pytanie w kwestionariuszu – Czy mając świadomość, że NIE będzie się to wiązało z automatycznym zwiększeniem środków przeznaczonych na UFŚS, jesteś za corocznym podnoszeniem kwoty bazowej (obecni 2300zł), od której liczone są świadczenia socjalne?

Podstawa naliczania świadczeń

Od dawna wewnątrz wspólnoty akademickiej toczy się dyskusja dotycząca tego, jakie powinny być kryteria naliczania przysługującego pracownikom wsparcia socjalnego. Obecne rozwiązanie zakłada, że kryterium tym jest przychód przypadający na osobę w rodzinie uwzględniający dodatkowe transfery socjalne. Nie jest to rozwiązanie postrzegane jako korzystne przez osoby, których członkowie rodzin prowadzą prywatne przedsiębiorstwa. To ta grupa pracowników od lat proponuje, aby to dochód (przychód pomniejszony o koszt jego uzyskania) decydował o poziomie wsparcia. Byłoby to rozwiązanie faworyzujące jednocześnie nauczycieli akademickich, którzy na podstawie obowiązujących regulacji podatkowych korzystają z 50% kosztów uzyskania dochodu. Być może ze względu na te zawiłości postawione wprost pytanie o tę kwestię nie przyniosło jasnego rozstrzygnięcia.

• Preferencje dotyczące kryterium przyznawania świadczeń (wykres 4: załącznik).

Pytanie w kwestionariuszu – Czy uważasz, że podstawowym kryterium przyznawania świadczeń socjalnych powinien być: jw.

Wprawdzie przewaga zwolenników obecnego rozwiązania jest niewielka, ale biorąc pod uwagę, że dodatkowo 10% respondentów wskazało na przychód nieuwzględniający dodatkowych transferów socjalnych, można uznać, że blisko połowa próby opowiada się za jakąś formą kryterium przychodowego.

W omawianym pytaniu pojawiła się możliwość wskazania własnego kryterium naliczania świadczeń socjalnych. Skorzystało z niej 89 osób. Poza rozmaitymi komentarzami, dominują w tych odpowiedziach dwie wyraźne linie argumentacyjne. Pierwsza zakłada, że świadczenia powinny być wypłacane niezależnie od sytuacji socjalnej, i w świetle obowiązujących regulacji można ją potraktować jako rodzaj kontestacji całego systemu. Druga, bardziej realistyczna, wskazuje na konieczność uwzględniania jedynie zarobków osiąganych na UMK – tak by ewentualne dodatkowe przychody nie różnicowały pracowników uczelni.

Preferencje ze względu na wielkość gospodarstwa

Osobną kwestią podejmowaną wielokrotnie w dyskusjach z przedstawicielami związków zawodowych jest zagadnienie nieadekwatnego wsparcia otrzymywanego przez osoby prowadzące jednoosobowe gospodarstwa domowe. Konieczność pokrycia wszystkich stałych kosztów utrzymania z jednego przychodu sprawia, że nawet wysokie nominalnie uposażenie nie przekłada się w tych przypadkach na adekwatny poziom życia. Dlatego w ankiecie pojawiło się bezpośrednie pytanie o zasadność preferencyjnych zasad wspierania gospodarstw jednoosobowych.

• Stosunek do preferencyjnych zasad dla jednoosobowych gospodarstw domowych (wykres 5: załącznik).

Pytanie w kwestionariuszu – Czy jesteś za tym, aby osoby prowadzące jednoosobowe gospodarstwa domowe otrzymywały świadczenia socjalne na preferencyjnych zasadach?

Żadna z opcji nie uzyskała większości, ale warto odnotować, że odpowiedź twierdząca była zdecydowanie najczęstsza. Jest to ważne tym bardziej, że w analogicznym pytaniu dotyczącym rodzin z trójką lub więcej dzieci odpowiedzi twierdzące stanowiły jedynie 38% próby przy sprzeciwie 45% respondentów. Jest to kolejny argument, by całościowo rozważyć formy wspierania dzieci pracowników.

Podsumowanie

Należy wskazać, że w wyniku przeprowadzonego badania narzucają się następujące wnioski o charakterze zarządczym:

• Niezbędne jest opracowanie mechanizmu corocznej waloryzacji kwoty bazowej dofinansowania z funduszu socjalnego UMK.
• Konieczne jest wprowadzenie wypłacanego systematycznie świadczenia świątecznego trafiającego do pracowników z początkiem grudnia.
• Przychód powinien pozostać kryterium przyznawania świadczeń.
• Opracowania wymagają preferencyjne zasady wspierania gospodarstw jednoosobowych.
• Należy zaprzestać dofinansowywania uczestnictwa w wydarzeniach organizowanych przez związki zawodowe.
• Gruntownego przemyślenia wymaga obowiązujący model wspierania dzieci pracowników.

W kwestiach szczegółowych wiele elementów wymaga pogłębionej analizy statystycznej uwzględniającej preferencje poszczególnych grup respondentów. Taką analizę wraz ze szczegółowym raportem znajdziecie Państwo niebawem na stronach naszej Uczelni. Powyższe wnioski – mimo iż wstępne – wyznaczają wyraźne kierunki zmian w systemie świadczeń socjalnych UMK. Dlatego wszystkim, którzy poświęcili czas na wzięcie udziału w badaniu serdecznie dziękujemy. Pierwsze ze zmian wynikających z Państwa odpowiedzi zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2027 roku.

Dr hab. Radosław Sojak, prof. UMK – prorektor UMK ds. kadrowych i polityki finansowej; mgr Andrzej Meler – Wydział Filozofii i Nauk Społecznych UMK