Wytwory ludzkiego intelektu są przedmiotem ochrony prawnej od stosunkowo niedługiego czasu. Źródeł i początków tego, co obecnie jest objęte regulacją prawa autorskiego, można upatrywać w zdobyczach myśli oświeceniowej oraz Rewolucji Francuskiej. Wtedy to po raz pierwszy uznano, że ludzka myśl objawiona na zewnątrz powinna być chroniona za pomocą norm prawnych.
We współczesnych systemach prawnych zasadniczo nie kwestionuje się samej potrzeby ochrony prawno-autorskiej, aczkolwiek jej wymiar praktyczny niekiedy dalece odbiega od założeń teoretycznych.
Ochrona prawno-autorska dotyczy takiego wytworu ludzkiej myśli, który przez prawodawcę definiowany jest jako utwór. Już na wstępie należy zaznaczyć, iż prawne rozumienie słowa „utwór” dalece odbiega od potocznego, albowiem dla ochrony prawno-autorskiej nie ma znaczenia jakość tego utworu, podczas gdy potocznie pojęciem „utwór” określa się bardziej znane lub ambitne dzieło.
Definicję utworu zawiera art. 1 ust. 1. Ustawy z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Według tego aktu „Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór)”.
Interesujące jest to, że pojęcie utworu obejmuje każdy przejaw ludzkiej myśli, niezależnie od jej wartości i przydatności. Dla ochrony prawno-autorskiej konieczne jest również to, aby utwór był utrwalony w jakiejkolwiek postaci. Wreszcie myśl taka, aby była objęta ochroną prawno-autorską, musiałaby przejawiać zindywidualizowane cechy autora.
Dla ochrony prawno-autorskiej, w przeciwieństwie do ochrony chociażby patentowej, nie ma znaczenia jakieś zgłoszenie utworu, czy też jego zarejestrowanie. Przedmiotem ochrony prawno-autorskiej mogą być zatem np. wiersze o ukochanej, które nigdy nie trafiły do adresatki, czy też nigdy nie opublikowany artykuł naukowy.
Choć ustawa posługuje się sformułowaniem „prawo autorskie”, co sugerowałoby istnienie jednego prawa autorskiego, to jednak możliwe jest rozdzielenie prawa autorskiego na dwie kategorie – na prawa o charakterze podmiotowym i na prawa o charakterze przedmiotowym, a precyzyjniej rzecz ujmując, na prawa, które są określone osobistymi prawami autorskimi i majątkowymi prawami autorskimi. Najprościej rzecz ujmując, osobiste prawa autorskie to są prawa, dotyczące osobistej więzi autora z utworem. Obejmują one takie elementy jak chociażby prawo do autorstwa utworu, prawo do integralności dzieła, prawo do pierwszej publikacji, czy prawo do tytułu dzieła. W tym przypadku, patron naszego Uniwersytetu, Mikołaj Kopernik mógłby formułować roszczenia wobec wydawcy, co do tytułu, jak i co do opatrzenia swojego dzieła wstępem. Niestety, w XVI wieku nie funkcjonowała jeszcze ochrona prawno-autorska.
Obok osobistych praw autorskich wyróżnia się również majątkowe prawa autorskie, które można w uproszczonej wersji zdefiniować jako wszelkie korzyści majątkowe, które utwór może przynieść autorowi.
Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych zna takie pojęcie jak „pola eksploatacyjne”, które można określić jako sposoby majątkowego wykorzystywania utworów – na przykład utrwalanie ich w wersji papierowej czy też w wersji elektronicznej.
Podstawowa różnica między prawami osobistymi a prawami majątkowymi polega na tym, że – w przypadku praw osobistych – prawa te nie są zbywalne i nie są dziedziczne. Inaczej rzecz ujmując, nie można zbyć np. prawa do autorstwa dzieła, czyli nie można zbyć prawa do oznaczenia dzieła swoim imieniem i nazwiskiem, ewentualnie pseudonimem, zezwalając na to, aby kto inny niż autor opatrzył dzieło swoim imieniem, nazwiskiem lub pseudonimem. Problem ten występuje chociażby w jednej z bardziej znanych piosenek Czerwonych Gitar zatytułowanej Tak bardzo się starałem – „Kto Tuwima wiersz przepisał, jako własny tobie wysłał”.
Z kolei prawa autorskie majątkowe są prawami zarówno zbywalnymi, jak i prawami dziedzicznymi. Oczywiście od samego początku majątkowe prawa autorskie na wszystkich polach eksploatacyjnych przysługują autorowi, jednak autor może te prawa przenieść na jakikolwiek inny podmiot prawa. Co jednak istotne, zbywając majątkowe prawa autorskie, autor traci możliwość majątkowego dysponowania swoim utworem w takim zakresie, w jakim prawa te przeniósł na inny podmiot.
Ochrona prawna autorska nie jest jednak ochroną bezwzględną. Ustawodawca uwzględnia bowiem również interes publiczny możliwości wykorzystywania danego utworu. Możliwość taka określana jest jako „dozwolony użytek”. W takim zakresie, w jakim ustawa to przewiduje, możliwe jest korzystanie z cudzego utworu bez zgody, a nawet bez wiedzy autora. Trzeba jednak pamiętać, że taki rodzaj korzystania z utworu może nastąpić wyłącznie w sytuacjach ściśle i dokładnie opisanych przepisami prawa. Nie jest to zatem korzystanie w pełni dozwolone.
Podkreślić należy, iż autorowi, którego prawa autorskie zostały naruszone, przysługują określone sposoby ich ochrony. Taki autor może między innymi domagać się zaniechania naruszenia swoich praw autorskich. Może on również domagać się zniszczenia egzemplarzy, które powstały z naruszeniem prawa (np. „piracki wydruk”). Przysługują mu również roszczenia odszkodowawcze, jeśli na skutek naruszenia praw autorskich poniósł on jakiś uszczerbek na dobrach prawem chronionych.
Należy podkreślić, iż naruszenie osobistych praw autorskich może również wiązać się z naruszeniem dóbr osobistych. Oczywiście opracowanie to nie aspiruje do wyczerpującego przeanalizowania praw autorskich, ma ono jedynie na celu zarysowanie podstawowych zagadnień związanych z tymi prawami.
Z punktu widzenia autora ważna jest przysługująca mu ochrona prawna. Natomiast z punktu widzenia osoby korzystającej z cudzego dorobku i cudzej myśli, istotne jest precyzyjne ustalenie zakresu korzystania z tychże.
Prof. dr hab. Bartosz Rakoczy – kierownik Katedry Prawa Ochrony Środowiska i Publicznego Prawa Gospodarczego, Wydział Prawa i Administracji UMK