Imię i nazwisko Wielkiego Toruńczyka było zazwyczaj zapisywane w formie zlatynizowanej „Nicolaus Copernicus”. Kopernik na egzemplarzu słownika grecko-łacińskiego Jana Crastonusa, Dictionarium graecum cum interpretatone latina, opublikowanego na przełomie 1499 i 1500 r. w Modenie, napisał na okładce w języku greckim: „Książka Mikołaja Kopernika” (Βίβλος Νικολάου τοῦ Κοπερνίκου).
Podczas kiedy narodowość Kopernika była przedmiotem sporu między polskimi i niemieckimi historykami i językoznawcami – wystarczy tu przywołać tytuły rozpraw: Stanisław Rospond, Polskość Mikołaja Kopernika z rodu Ślązaka (Opole 1972) i Hansa Schmaucha, Nikolaus Kopernikus-ein Deutscher (Jomsburg I, zeszyt 2, Leipzig 1937, s. 167–191) – to samo nazwisko „Kopernik” nie wzbudzało już takiej kontrowersji. W roku 1943 wspomniany Hans Schmauch pisał w artykule o tym samym tytule tak: „Jego [Mikołaja Kopernika] nazwisko rodzinne wywodzi się od wsi kościelnej Köppernig [Koperniki] nad Nysą… Nazwa tej miejscowości – najstarsza forma tej miejscowości z roku 1272 składa się z dwóch sylab „Kopernih” – jest bez wątpienia słowiańskiego pochodzenia i oznacza tyle to co „Kümmelort” [rumianek] lub „Kümmellehne” [kopr] pierwotnie = Kümmel, dzisiaj-Dill [koperek]”.
Ostatnio toruńscy historycy: Alicja i Marcin Sumowscy oraz Piotr Oliński ogłosili drukiem nowe źródło Średniowieczne rachunki kościołów toruńskich. Nazwisko i imię ojca Mikołaja Kopernika (ok. 1425–1483) zapisane jest tam wśród właścicieli łaźni (z tyłu Kościoła Najświętszej Marii Panny w Toruniu) płacących czynsz na rzecz kościoła św. Janów w Toruniu w roku w latach 1477–1481 w następującej formie: „N. Koppernick”, a w roku 1482 „Nikloz [czytając po niemiecku „Nikloc”] Coppernck”. Poprzednio właścicielką tej łaźni była teściowa Mikołaja Kopernika Starszego, Katarzyna Watzenrode (1408–1476), wdowa po Łukaszu Watzenrode Starszym (ok. 1395–1462). Czy „Nikloz” to była poufała forma zwracania się do Kopernika Starszego przybyłego z Krakowa i osiadłego w Toruniu?
Czy to zdrobnienie imienia Mikołaj, „Mikoć”, „Mikoś”, „Nikoć” lub inaczej? Również sam Astronom jest odnotowany w protokole zjazdu stanów Prus Królewskich, który odbył się 1–4 stycznia 1504 r. w Malborku, w formie podobnej „Niclis Coppernick”, czasem Nicolaus Koppernyg. Imię „Niclis” mają w tym samym protokole: Wulke (Wulkanowski), Spoth (Szpot), Lucke (Luka), Matcz. Protokół jest w języku niemieckim.
Z kolei własnoręczną formę zapisu imienia i nazwiska Mikołaja Kopernika młodszego znajdujemy w jego własnoręcznej wersji roboczego pisma o charakterze pełnomocnictwa notarialnego, datowanego na 10 stycznia 1503 r. w Padwie. Pismo zaczyna się następująco: „Ego Nicolaus Copernik…”. Erica Rigoni, dyrektorka archiwum w Padwie, odnalazła to pismo w jej archiwum i opublikowała w osobnym artykule. Hans Schmauch ogłaszając artykuł poświęcony kontaktom Kopernika ze Śląskiem, dołączył również faksimile wspomnianego dokumentu, dodając, że tak się wówczas Kopernik podpisywał. Niemiecki wydawca korespondencji Kopernika Andreas Kühne skomentował to tak: „To pełnomocnictwo, również ze względu na pisownię nazwiska, które po raz pierwszy pojawia się tutaj w formie „Copernik”, ma szczególne znaczenie.
Późniejsze wersje nazwiska wykazują wahania, jeśli chodzi o użycie „g” i „h” na końcu, a także o zastosowanie podwójnego „p”. Humanistyczna forma pisowni „Copernicus”, która dziś jest powszechnie przyjęta, była przez samego Kopernika stosowana przede wszystkim w jego pracach literackich. Po raz pierwszy pojawia się ona w druku na stronie tytułowej opublikowanego w 1509 roku w Krakowie przez Hallera przekładu listów greckiego autora Teofilakta Symokatty, dokonanego przez Kopernika” (Diese Volmacht auch wegen der Namenschreibung, die hier erstmalig in der Form „Copernik” auftaucht, von besondere Interesse. Spätere Schreibungen schwanken hinsichtlich der Benutzung von „g” und „h” am Ende und der Verwendung des doppelten „p” . Die Humanistische Schreibung „Copernicus”, die sich heute weitgehend durchgesetzt hat, wurde von Copernicus selbst hauptsächlich in seinen literarischen Arbeiten verwendet. Erstmalig wird sie in gedruckter Form an dem Frontspitz der 1509 bei Haller in Krakau erschienen, von Copernicus übersetzen Briefsammlung des grechischen Theiphilaktos Simokattes benutzt”).
Dodajmy, iż podpis Kopernika w formie „Nicolaus Copernicus” znajduje się w dedykacji tej książki poświęconej wujowi Astronoma Łukaszowi Watzenrode – biskupowi warmińskiemu, a nie na karcie tytułowej. Zarówno dla ojca, jak i syna używanie nazwiska „Copernik”, czytamy „Kopernik”, było formą pierwotną. Ciekawa byłaby opinia językoznawców co do imienia ojca Kopernika „Nikloz”, „Nikloc”, „Nikos”, bo tak słyszał to imię pisarz zapisujący czynsze z łaźni w języku niemieckim.
Prof. dr hab. Janusz Małłek – historyk, znawca dziejów Prus i Skandynawii, b. prorektor UMK
