Związki emigracji polskiej z Mikołajem Kopernikiem, zwłaszcza w kontekście roku 1973, nie ograniczają się wyłącznie do wielkiego zegara słonecznego wykonanego przez Stefana Knappa i podarowanego Uniwersytetowi w Toruniu. Relacje te były znacznie szersze i warte są zapamiętania. Szczególnie w okresie, gdy podkreślamy zasługi prof. Wilhelminy Iwanowskiej dla UMK.
Prapoczątki
Dyskusje na temat zbliżającej się 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika rozpoczęły się na Uniwersytecie w Toruniu, zanim jeszcze powstał ogólnopolski Komitet Obchodów. Po powrocie rektora UMK Antoniego Swinarskiego z Ferrary, gdzie dowiedział się od zaprzyjaźnionego rektora tamtejszego uniwersytetu, że uczeni niemieccy przeglądają akta studenckie w poszukiwaniu śladów Kopernika, Senat UMK zadecydował już w 1963 roku o konieczności udziału uczelni we wszystkich dyskusjach dotyczących organizacji przyszłych wydarzeń kopernikańskich, a Memoriał wysłany w tej sprawie do Warszawy podpisali rektor Antoni Swinarski oraz przewodniczący MRN w Toruniu Tadeusz Konarski. Rada Ministrów Rządu PRL podjęła uchwałę w sprawie obchodów 500. rocznicy urodzin Astronoma dopiero 23 marca 1967 roku, określając zakres finansowania na 130 mln złotych, a chwilę później zarządzenie wykonawcze wydał Minister Oświaty i Szkolnictwa Wyższego Henryk Jabłoński. W listopadzie 1970 roku rektor UMK, prof. Witold Łukaszewicz, na zlecenie Ministerstwa Spraw Zagranicznych, wyjechał do USA i Kanady na trzy tygodnie, by poinformować ośrodki polonijne i środowiska naukowe w Ameryce Północnej o przygotowaniach do rocznicy i zamierzeniach tak w Polsce, jak i zaprzyjaźnionych krajach. Był w Nowym Jorku, Chicago, Detroit, Orchard Lake, Buffalo i Windsor. 15 listopada 1970 roku wystąpił w jednym z kanałów TV w Chicago, w programie dla Polonii Amerykańskiej. Do USA udał się rektor W. Łukaszewicz również w roku 1973. Ze szczególną starannością przygotowała się do obchodów 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika wyższa uczelnia polonijna pn. Kolegium Związkowe (Alliance College) w Cambridge Springs w Pensylwanii. Program zajęć przygotowano specjalnie „pod” rocznicę i położono nacisk na poznawanie przez studentów biografii i dorobku Astronoma. Uczelnię odwiedziło wielu uczonych, których wykłady poszerzały wiedzę o Koperniku, wśród nich był i rektor UMK. Pobyt rektora Łukaszewicza w 1970 i 1973 roku w USA odbywał się formalnie na zaproszenie rektora Uniwersytetu w Buffalo (stan Nowy Jork) prof. Elberta Kirtleya Fretwella oraz prof. Włodzimierza (Waltera) M. Drzewienieckiego, lecz nie ulega wątpliwości, że stanowił on część zamierzeń władz państwowych i partyjnych w Polsce.
Możemy zgodzić się również z tezą, że wizyta rektora w USA miała jeszcze jeden efekt. Polonijny Copernicus Observances Committee w Detroit postanowił ufundować miastu pomnik Kopernika. Rzeźbę – ponadnaturalnej wielkości popiersie Mikołaja Kopernika w brązie – zamówiono u węgierskiego rzeźbiarza Ferenca Vargi i postawiono przed gmachem Detroit Public Library, na kamiennym cokole, a na podstawie pomnika umieszczono napis: Mikołaj Kopernik. 1473. Dla uczczenia i upamiętnienia 500. rocznicy jego urodzin. 19 lutego 1973 przedstawione przez Komitet Obchodów Kopernika, Inc. Projekt dzieła w terakocie barwionej, z którego wykonano następnie pomnik, podarowany został do Torunia. Przywiózł go do Polski statek handlowy. Jakim sposobem rzeźba trafiła na UMK – nie wiemy. Rzeźba, niepozorna, lecz przez swoją historię wyjątkowa, znajduje się obecnie z Gabinecie Zbiorów Specjalnych Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu i można ją codziennie oglądać.
Zaangażowanie prasy
Do akcji pn. „500-lecie urodzin Mikołaja Kopernika” zaprzęgnięto prasę i periodyki naukowe w Polsce na długo przed rokiem 1973. Informowały one szczegółowo o planach międzynarodowych i krajowych obchodów rocznicy urodzin Astronoma, starając się zainteresować wydarzeniami Polonię, przede wszystkim w Ameryce. Służyć temu miały także drukowane w Polsce wydawnictwa okolicznościowe poświęcone Kopernikowi, które rozsyłano do polskich placówek dyplomatycznych z zadaniem dostarczenia ich do polonijnych bibliotek i stowarzyszeń. Zainteresowanie było tak znaczące, że od roku 1971 czasopisma w Polsce opisywały i komentowały na bieżąco podejmowane inicjatywy rocznicowe oraz proponowany przebieg różnych uroczystości jubileuszowych, podkreślając udział w nich przedstawicieli organizacji polonijnych. Wykorzystując nazwiska i nazwy organizacji do celów propagandowych, podkreślano zmiany zachodzące wśród Polonii na rzecz współpracy z krajem. Było to zgodne z dyrektywami, które otrzymywały urzędy cenzury. Służyły do tego celu czasopisma ukazujące się w Polsce i rozprowadzane wśród Polonii, takie jak „Polska”, miesięcznik (później kwartalnik) wydawany w kilku językowych edycjach, „Panorama Polska”, „Almanach Polonii”, „Holidays in Poland”, „7 dni w Polsce”, „Magazyn Polski”, „Dookoła Świata”, „Widnokręgi”, „Nasza Ojczyzna”, „Magazyn Turystyczny – Światowid” oraz wydawane przez Polski Instytut Spraw Międzynarodowych w Warszawie „Polish Perspectives” (także edycje francuska i niemiecka). W polskich sklepach w USA i Kanadzie wisiały plakaty oraz były rozdawane ulotki i informatory, a w urzędach konsularnych, biurach podróży LOT, na statku „Batory” można było otrzymać program obchodów 500-lecia urodzin Kopernika w Polsce oraz druki ułatwiające wyjazd na te uroczystości. Teksty w czasopismach były pozbawione agresywnej propagandy, co miało ułatwić ich wykorzystanie. Wydawane przez Ambasadę PRL w Londynie „Polish Facts and Figures” wydało w 1973 roku osobny numer poświęcony Kopernikowi, a przygotowywany przez Ambasadę RPL w Paryżu „Tygodnik Polski” szeroko informował o polskich imprezach w stolicy Francji. Do propagowania obchodów rocznicowych włączono także Polskie Radio, które ogłosiło konkurs na temat nauki polskiej, z pytaniami drukowanymi w prasie polonijnej.
Wykorzystano również czasopisma niepolskie, które po ogłoszeniu rezolucji o Międzynarodowym Roku Kopernikańskim zainteresowały się polskim astronomem. Zaproszono do Polski przedstawicieli wielkonakładowych czasopism i dzienników z krajów zachodnich oraz periodyki naukowe, specjalistyczne, dla zapoznania ich z przygotowaniami do obchodów oraz postępami w badaniach Kopernikowskich. W jednym z nich pt. „Teachers of the World”, w kilku wersjach językowych, drukowany był komunikat Witolda Łukaszewicza The 500th birthday of Nicolaus Copernicus. Czasopismo wydawane było przez International Pedagogical and Trade Union. Zakończenie wydarzeń rocznicowych również znalazło omówienie-sprawozdanie w prasie naukowej w Polsce i na Zachodzie. Podsumowujący uroczystości rocznicowe w USA Aleksander Rytel napisał: „Rok 1973 stał się szczególnie pamiętny dla nas, gdyż prawie we wszystkich zakątkach kuli ziemskiej świętowano rocznicę pięćsetlecia urodzin Kopernika […]. Uroczystości kopernikańskie przyczyniły się do tego, że wielu naukowców włączyło się do prac nad historią rozwoju nauki od epoki Kopernikowskiej aż po czasy dzisiejsze”.
Na szeroką skalę
Plany obchodów uniwersyteckich nabrały kształtu w grudniu 1970 roku, krótko po powrocie rektora z USA, i stały się częścią wojewódzkiego programu kopernikowskiego. Dla Uniwersytetu w Toruniu, wydarzenia lat 1972–1973 były spełnieniem marzeń o promocji. Miał to być wstęp do wielkiej akcji propagandowej przyznającej obchody 500-lecia urodzin Astronoma Republice Federalnej Niemiec. W roku 1965 utworzono na UMK międzynarodowy Komitet Kopernikowski (Comite Nicolas Copernic), w którego skład wszedł m.in. Owen Gingerich. Działania władz rektorskich, zwłaszcza prof. Łukaszewicza, doprowadziły do tego, że wszystkie wydarzenia centralne, organizowane w tym czasie przez Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki lub Polską Akademię Nauk, musiały brać pod uwagę Uniwersytet Toruński jako współorganizatora lub współuczestnika. Stąd np. spotkanie w sierpniu 1972 roku uczonych z Europy i Ameryki – członków Międzynarodowej Unii Historii i Filozofii Nauki, którzy podsumowali wyniki przygotowań do międzynarodowych sympozjów, jakie miały się odbyć w związku z organizowanym w Polsce nadzwyczajnym kongresem Międzynarodowej Unii Astronomicznej oraz wizyta w Toruniu delegacji Stowarzyszenia Rektorów Amerykańskich College’y i Uniwersytetów Stanowych (AASCU), która odbyła się na UMK od 5 do 7 grudnia 1973 roku, rozmowy na temat ewentualnej współpracy naukowej i stypendialnej, a także międzynarodowy kongres Colloquium Copenicana, którego tematyka dotyczyła dzieła Mikołaja Kopernika.
Najważniejszym wydarzeniem w obchodach kopernikowskich w Polsce było oddanie do użytku miasteczka uniwersyteckiego w Toruniu, którego pierwszy etap budowy zakończył się w roku 1973. Zaprojektowano i wybudowano wielki zespół gmachów uniwersyteckich w dzielnicy Bielany – 13 obiektów, w tym aulę uniwersytecką, bibliotekę, rektorat oraz zespół budynków wydziałów chemii, biologii i nauk o ziemi oraz domy studenckie. Zamknięciem polskich uroczystości kopernikowskich była Inauguracja roku akademickiego 1973/1974 na UMK.
Atrakcyjne wycieczki
O tym, co działo się z rocznicą kopernikowską na świecie, informowano w prasie krajowej często, lecz w sposób kontrolowany. Publikacje te, zarówno rejestrujące poszczególne krajowe obchody, jak i artykuły podsumowujące rocznicę, drukowane w czasopismach popularnych i naukowych, pomijały konsekwentnie wszystkie wydarzenia organizowane przez Polonię bez porozumienia z polskim Komitetem z kraju, UNESCO czy organizowane w polskich środowiskach emigracyjnych na świecie. Czytelnicy w Polsce mieli odnieść wrażenie, że emigracja polska przemilczała 500. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika, a wszystko, co wydarzyło się na świecie i dotyczyło tej okazji, było wyłącznie zasługą władz PRL i współpracujących z nimi instytucji i organizacji, w tym także ta „dojrzała” i „rozsądna” część Polonii, która już wcześniej współpracowała z władzami w Warszawie, np. przy organizacji zbiórki na odbudowę Zamku Królewskiego. Czytelnicy za granicą, głównie wśród Polonii, zachęcani byli do przyjazdu do Polski i wzięcia udziału w uroczystościach, które obchodzone były niemal we wszystkich większych miastach. Władze PRL organizowały atrakcyjne wycieczki dla młodzieży polskiej szlakiem Kopernika, a oferty kierowane były bezpośrednio do szkół polonijnych na całym świecie, gdzie znajdowały zainteresowanie. Miało to i ten skutek, że Zjednoczenie Polskie w Wielkiej Brytanii, zrzeszające 60 organizacji społecznych na emigracji, zdecydowało się zareagować na coraz częstsze w tym okresie wyjazdy do PRL. 25 listopada 1972 roku podjęta została jednomyślnie Deklaracja Rady Zjednoczenia Polskiego w Wielkiej Brytanii w sprawie wyjazdów z wizytami do Polski, w której czytamy: „[…] reżym usilnie zmierza wszystkimi sposobami do spenetrowania i do zdezorientowania walczącej z nim emigracji politycznej. Ta akcja reżymu nie słabnie. Ostatnio pewnej zmianie uległy dawne metody. Dziś obserwujemy szeroki ich wachlarz. Raz reżym gwałtownie atakuje, to znowu przerzuca się na schlebianie i kuszenie emigracji, przy jednoczesnym wykorzystywaniu w złych intencjach jej uczuć patriotycznych i przywiązania do kraju”.
Wielość inicjatyw
Historyk dostrzega, że obchody 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika w największych skupiskach Polonii i emigracji na świecie przygotowywane były wieloaspektowo i nierzadko z rozmachem. Z jednej strony mamy do czynienia z inicjatywami podejmowanymi przez organizacje polonijne, działające samodzielnie lub we współpracy z brytyjskimi, kanadyjskimi czy amerykańskimi instytucjami rządowymi, często za pośrednictwem wysokich urzędników polskiego pochodzenia. Z drugiej strony obserwujemy szereg inicjatyw i wydarzeń inspirowanych, finansowanych lub organizowanych we współpracy z agendami rządu PRL, takich jak np. fundowanie stypendiów w Polsce do badań nad Kopernikiem dla młodych naukowców… „Dla zainteresowania naukowych środowisk zagranicznych studiami nad Kopernikiem i jego epoką oraz konsekwencjami jego odkryć dla nauki współczesnej – Polski Komitet do Spraw UNESCO ufundował za zgodą rządu PRL szereg stypendiów tzw. kopernikowskich dla młodych naukowców zagranicznych, które postawił do dyspozycji UNESCO. W roku akademickim 1970/71 korzysta z nich 25 młodych naukowców z 14 krajów, studiując w Polsce”.
Opisanie wszystkich wydarzeń rocznicowych zajęłoby znacznie więcej miejsca[1], niż „Głos Uczelni” może udostępnić na swoich łamach; skupmy się zatem tylko na tych, które związane były z UMK i podróżującą po Kanadzie i Stanach Zjednoczonych (ale nie tylko) z wykładami prof. Wilhelminę Iwanowską. Jej spuścizna archiwalna kryje wiele interesujących tajemnic. Prof. W. Iwanowska przebywała w Kanadzie na zaproszenie kanadyjskich i polonijnych komitetów kopernikowskich od 29 grudnia 1972 do 30 stycznia 1973 r. W trakcie tego pobytu wygłosiła łącznie 26 odczytów kopernikowskich i astronomicznych w 11 miastach Kanady, w tym 15 po angielsku, a resztę po polsku dla Polonii. Uczestniczyło w nich od 50 do 400 osób, a prasa polonijna szeroko komentowała każde spotkanie z uczoną z miasta Kopernika. Przy okazji wyświetlano filmy o Polsce i Toruniu. W. Iwanowska wzięła też udział w sesji naukowej w Waszyngtonie, i spotkała się z Polonią w Chicago.
Na Wyspach i za oceanem…
Zaczęło się jednak w Anglii. Brytyjskie obchody rocznicy kopernikowskiej, zwłaszcza przygotowane przez Brytyjskie Towarzystwo Historii Nauki, miały charakter elitarny i dotyczyły głównie środowisk akademickich. Brytyjczycy wzięli również udział w spotkaniu Międzynarodowej Unii Astronomicznej, które odbyło się w Polsce we wrześniu 1973 roku w Warszawie i Toruniu. Ponadto, matematyk i popularyzator nauki Jacob Bronowski, związany z Instytutem Salka, wykładowca m.in. w Cambridge, przygotował wykład zatytułowany „Kopernik jako humanista” w lutym 1973 roku. Chociaż wystąpienie to było przeznaczone na sympozjum Smithsonian w USA (które ostatecznie odwołał z powodu choroby), jego wersja wpłynęła na brytyjskie debaty. Co ważniejsze, przełomowy serial telewizyjny BBC The Ascent of Man Bronowskiego, emitowany od maja 1973 roku, poświęcił znaczące fragmenty Mikołajowi Kopernikowi w odcinkach takich jak The Majestic Clockwork. Odbyły się również mniejsze wykłady i dyskusje na uniwersytetach, takie jak potencjalne prelekcje w Jesus College w Cambridge. Brytyjskim wydarzeniem było też nadanie tytułu doktora honorowego University of Leicester prof. Wilhelminie Iwanowskiej oraz odsłonięcie w obserwatorium w Greenwich tablicy poświęconej Kopernikowi, podarowanej przez władze PRL.
Znacznie większa liczba uroczystych wydarzeń miała miejsca za oceanem, głównie w USA i Kanadzie. W Montrealu (Quebec), 4 marca 1973 roku odbyła się rewia polskich tańców ludowych i pieśni pt. Kwiaty polskie, wystawiona z okazji Roku Kopernikowskiego. Wykłady na Uniwersytecie Montrealskim, w ramach obchodów zorganizowanych między 15 a 28 października, wygłaszali głównie uczeni z PRL, w tym przede wszystkim prof. Iwanowska. Pobytowi wybitnej astronom w Kanadzie i jej zabiegom o pomoc finansową na zakup spektrografu dla Obserwatorium Astronomicznego w Piwnicach poświęcona została znaczna część książki jubileuszowej autorstwa Marii R. Lemanski Copernicus Jubilee in Canada, 1473–1973. Kto był pomysłodawcą ufundowania zakupu spektrografu, trudno dziś jednoznacznie osądzić, lecz wydaje się, że projekt ten został wysunięty przez Kazimierza hr. Plater-Zyberka, który był m.in. inicjatorem budowy pomnika M. Kopernika w Melbourne, udał się dzięki zaangażowaniu Prezesa Stowarzyszenia Inżynierów Polaków w Kanadzie, dr. inż. arch. Zdzisława Przygody z Toronto. Z. Przygoda był przy organizacji Komitetu Obchodów częstym gościem polskich placówek dyplomatycznych, dzięki którym nawiązał współpracę z instytucjami z Polski Ludowej. Obecność prof. Iwanowskiej, uczonej z grodu Kopernika, podnosiła w oczach kanadyjskiej opinii publicznej rangę organizowanych uroczystości i wzmocniła hojność Polonii. Trudno się zatem dziwić, że wszystkie ośrodki polonijne, a także wiele uczelni wyższych w Kanadzie zabiegało o spotkania i odczyty. W czasie wydarzeń w torontońskim National Arts Centre, zorganizowanych przez Royal Society of Canada, miało miejsce prawykonanie Elegii na orkiestrę, przygotowanej specjalnie na obchody przez Tadeusza Bairda.
W Kanadzie również, staraniem kanadyjskiego oddziału Polish Institite of Art and Science in America, Polonia zorganizowała szeroką akcję odczytową oraz przygotowała kilka publikacji. Wydana została praca Copernicus and His World Wandy Stachiewicz, dyrektor Polskiej Biblioteki przy McGill University. Biblioteka, nawiązując kontakt z prof. Wilhelminą Iwanowską w Toruniu, zorganizowała też wystawę kopernikowską na uniwersytecie McGill, angażując się w zbiórkę funduszy na spektrograf dla Uniwersytetu w Toruniu. Wychodzące na uniwersytecie w Quebecu czasopism „Études Slaves et Est-Européennes/Slavic and East-European Studies”, poświęciło vol. 18 z 1973 roku „In memoriam Copernici”. W treści znalazły się teksty Polaków: Alfons Kłapkowski, Nicolas Copernic et le rôle de la Pologne dans le monde, s. 80–87; Zofia Janik, L’activité scientifique de Copernic, s. 87–93; Chronique des célébrations de Nicolas Kopernik à l’Université de Montréal, s. 149–165. Kongres Polonii Kanadyjskiej, Okręg Alberta, wydał w Edmonton obszerną pracę 500 lat temu urodził się Mikołaj Kopernik. Niektóre z tych wydarzeń realizowano wespół z Komitetem powstałym przy kanadyjskim Królewskim Towarzystwie Naukowym, którego przewodniczącym został Polak – prof. Teodor Józef Błachut. Zakupiony dla UMK spektrograf został uroczyście przekazany 15 maja 1974 roku. Polski malarz z Kanady, Eugeniusz Chruścicki sporządził na pergaminie akt darowizny spektrografu. Dokument, pisany językiem stylizowanym na staropolski i angielski z XV wieku, ozdobiony kopernikowskim wyobrażeniem wszechświata, herbem Torunia i orłami jagiellońskimi oraz liśćmi klonowymi Kanady, znajduje się obecnie w Archiwum UMK w Toruniu.
Ten sam Eugeniusz Chruścicki namalował w 1972 roku cztery różne portrety Mikołaja Kopernika, z których pierwszy, najbardziej znany, zakupił Copernicus Committee of The National Research Council i podarował McLaughlin Planetarium w Toronto (część Royal Ontario Museum (ROM). Przekazanie obrazu miało miejsce w styczniu 1973 roku, w czasie wizyty i wykładu w Planetarium prof. Iwanowskiej. Wizytę sponsorował Canadian National Copernicus Committee oraz Polish Millennium Foundation – organizacja związana z polską diasporą w Kanadzie. Wydarzenie było elementem szerszego programu edukacyjnego planetarium pt. „The Age of Copernicus”, przygotowanego przez N. Greena, który obejmował pokazy publiczne i wystawy związane z heliocentryczną teorią Kopernika.
Po pobycie w USA i Kanadzie, prof. W. Iwanowska wzięła udział w Kongresie Międzynarodowej Unii Astronomicznej, który odbył się w Sydney z udziałem polskich uczonych.
Duma i gra
Konstatując, należy dostrzec, że obchody 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika w 1973 roku były największym wydarzeniem medialnym i politycznym dla UMK, ale zaledwie epizodem w historii emigracji, istotnym o tyle, że zarówno organizacja uroczystości, jak i samo świętowanie, w którym podkreślano przede wszystkim naukową spuściznę wielkiego astronoma, posłużyła zarówno do chwilowego zjednoczenia Polonii i emigracji, jak i do niespotykanej wcześniej manipulacji politycznej władz PRL. Podobnie jak uroczystości Millenium Chrztu Polski w 1966 roku, te wydarzenia stanowiły rzadki moment w historii polskiej diaspory, kiedy to głębokie podziały polityczne – często wynikające z opozycji wobec reżimu komunistycznego – chwilowo ustąpiły, ukazując siłę zbiorowej tożsamości narodowej na obczyźnie. Kopernik, jako ikona polskiego geniuszu naukowego i symbol rewolucji w postrzeganiu wszechświata, stał się uniwersalnym punktem odniesienia, pozwalającym na transcendentne poczucie dumy z dziedzictwa kulturowego i intelektualnego. W roku 1973 po raz pierwszy i ostatni wykorzystano na ogromną skalę do gry politycznej środowiska akademickie w Polsce, głównie Uniwersytet Mikołaja Kopernika i Polską Akademię Nauk.
Dr hab. Anna Supruniuk – dyrektor Archiwum UMK
Dr hab. Mirosław A. Supruniuk – kierownik Archiwum Emigracji UMK i Muzeum Uniwersyteckiego
[1] Autorzy ukończyli książkę na ten temat, która powinna się ukazać w 2026 roku.
