Anna Tarnowska
RECONFORT - MIĘDZYNARODOWA WSPÓŁPRACA HISTORYKÓW PRAWA
Prof. Ulrike Müßig z Uniwersytetu w Passau, principal investigator projektu ReConFort.
Fot. Stefan Schmuck

W dniach 14-17 lutego 2018 r. w Toruniu przebywała międzynarodowa grupa historyków prawa, związana z realizowanym w latach 2014 - 2018 projektem badawczym "ReConFort. Reconsidering Constitutional Formation. Constitutional Communication by Drafting, Practice and Interpretation in 18th and 19th century Europe".

To przedsięwzięcie naukowe sfinansowane zostało przez Advanced Grant Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (European Research Council) w ramach VII Programu Ramowego jako pierwszy projekt historycznoprawny, a konkretniej - w dziedzinie historii konstytucjonalizmu, uzyskując ponad 1,9 mln euro. Co zadecydowało o sukcesie aplikacji do ERC?

Twórcą koncepcji "ReConFort" jest prof. Ulrike Müßig, kierownik Katedry Prawa Cywilnego oraz Niemieckiej i Europejskiej Historii Prawa na Uniwersytecie w Passau, w Bawarii. To znana i ceniona badaczka zagadnień historii konstytucjonalizmu oraz sądownictwa, autorka także publikacji cywilistycznych. Szczególnie wysoko oceniana jest jej książka poświęcona historycznej ewolucji statusu prawnego sędziego ("Recht und Justizhoheit", 2009), obecnie tłumaczona na język angielski i hiszpański. Kolejnym znaczącym przedsięwzięciem prof. Müßig jest właśnie projekt o komparatystycznym charakterze, poświęcony analizie źródeł wielowątkowej debaty konstytucyjnej w szlacheckiej Polsce (system Ustawy Rządowej 3 Maja 1791) i Królestwie Polskim, dziewiętnastowiecznej Hiszpanii (Konstytucja Kadyksu z 1812 r.), Belgii (Konstytucja z 1831 r.), krajach niemieckich (głównie dyskusja wokół projektu Zgromadzenia Narodowego z 1848 r.) i Włoszech (Statuto Albertino ustanowiony w 1848 dla Piemontu i Sardynii oraz jego rozszerzenie, uchwalone dla zjednoczonych Włoch w 1861). Polska znalazła się w orbicie przedmiotowej projektu w wyniku… krytycznych uwag w recenzji, jaką napisała onegdaj autorka niniejszej informacji. Oceniając jedną z wcześniejszych publikacji prof. Müßig, wskazałam, że obrazu rodzącego się nowoczesnego konstytucjonalizmu w Europie na przełomie XVIII/XIX w. nie można uznać za pełny, bez uwzględnienia dorobku polskiego Sejmu Wielkiego. Ta krytyka naukowa przyniosła niespodziewany skutek w postaci zaproszenia do naukowej współpracy.

Nie wszystkie źródła wykorzystane w analizie mają charakter ściśle jurydyczny. Oczywiście kwerendzie poddano wytwory działalności prawodawczej (w tym projekty aktów konstytucyjnych, zarówno oficjalne, jak i prywatne, projekty kluczowych aktów wykonawczych wobec konstytucji, sprawozdania z obrad sejmu), ale także media publiczne i korespondencję, w szczególności międzynarodową, głównych protagonistów, których status jest w badanych przypadkach nader zróżnicowany. W przypadku polskim kategoria ta objęła nie tylko deputowanych, czyli posłów na Sejm Wielki i senatorów, ale też poważniejszych publicystów i sekretarzy królewskich. W przypadku belgijskim do grona twórców konstytucji i uczestników debaty należeli niemal wyłącznie prawnicy, z kolei członkowie niemieckiego zgromadzenia to, poza prawnikami, w dużej mierze historycy czy filologowie.

Pierwszy tom ustaleń ReConFort (publikacja w serii Studies in the History of Law and Justice wydawnictwa Springer, 2016) dotyczył zagadnień związanych z suwerennością, prawdziwą pouvoir constituant. ReConFort Vol. II (w druku) poświęcony został problemowi roli konstytucji w porządku prawnym. Badano zatem kwestię nadrzędności konstytucji w systemie źródeł prawa i szerzej - rozumienia istoty nadrzędności ustawy zasadniczej poprzez wprowadzenie mechanizmów chroniących konstytucyjność uchwalanego prawa. Ostatnim wielkim problemem, którego odsłonę stanowiła właśnie konferencja toruńska, była kwestia odpowiedzialności i swoistego "usądowienia" władzy (justiciability), objęcia jej organów jurysdykcją sądową. Zjawisko to wiąże się przede wszystkim z wykreowaniem prawnych mechanizmów pociągania do odpowiedzialności podmiotów władzy wykonawczej i procesem konstytucjonalizacji władzy sądowniczej, dysponującej instytucjonalnymi gwarancjami wewnętrznej niezależności. Wskazane zagadnienia badacze próbowali zamknąć w ujęciu porównawczym, które określone zostało mianem tertia comparationis, swoistej triadzie wyznaczonej przez następujące paradygmaty: komunikacja przez konstytucjonalizację (communication by constitutionalisation), komunikacja przez praktykę konstytucyjną (communication by constitutional practice) oraz komunikacja przez interpretację (communication by constitutional interpretation).

ReConFort Open Database, sources.reconfort.eu

ReConFort proponuje podejście nowatorskie, w ramach którego badacz odwołuje się do opisanych szerzej w dalszych uwagach źródeł, z reguły wykorzystywanych w klasycznym piśmiennictwie historycznym, lecz nie w historii prawa. Ta ostatnia zasadniczo nadal zachowuje charakter nauki instytucjonalnej, dogmatycznej; poddaje badaniu proces legislacyjny, zakres regulacji danej instytucji prawnej i wreszcie jej funkcjonowanie w praktyce organów administracyjnych i orzecznictwie sądów lub trybunałów. źródłem wiarygodnego komentarza może być dla historyka prawa opracowanie współczesnego źródłom specjalisty, lecz nie redaktora podejmującego próbę komunikowania idei prawnych na łamach gazety codziennej. Wykroczenie poza "twardy" materiał legislacyjny i orzeczniczy wydaje się być krokiem ryzykownym, ale i obiecującym nieznane dotychczas rezultaty. Skądinąd taki kierunek jest od niedawna zaznaczył swą obecność w badaniach międzynarodowych. Mekka historyków prawa w Europie, czyli Max-Planck-Institut für Europäische Rechtsgeschichte we Frankfurcie nad Menem, wskazuje tzw. multinormatywność (Multinormativität) jako jeden z kluczowych obszarów badań tej prestiżowej placówki. Zakłada ona, że choć filozofia, socjologia, teoria prawa już dawno uczyniły wyłom w pozytywistyczno-monistycznym, redukcjonistycznym pojmowaniu nauki prawa, to nadal istnieje przestrzeń do uwzględniania w szerszym stopniu uwarunkowań kulturowych, obyczajowości, moralności, religii, wreszcie nawet techniki czy technologii jako systemów normatywnych, kierujących zachowaniem tego szczególnego podmiotu prawa, jakim jest człowiek i tworzone przezeń społeczności. ReConFort bez wątpienia wpisał w ten trend.

Uzupełnieniem trzech tomów ustaleń ReConFort (wydanie tomu III zaplanowane jest na rok 2019) jest stworzenie bazy źródłowej z zakresu historii konstytucjonalizmu, dostępnej na otwartej licencji (http://sources.reconfort.eu). Uczestnicy projektu przygotowywali ją równolegle do prowadzonych badań naukowych. Za stronę techniczną bazy danych odpowiadają informatycy z Uniwersytetu w Passau, w szczególności Armin Gerl, natomiast grupa badaczy odpowiadała za nawiązanie współpracy z bibliotekami i archiwami, wykonanie skanów interesujących źródeł oraz ich opracowanie bibliograficzne. Instytucją kooperującą pozostaje także Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu. Wyniki ustaleń prezentowaliśmy regularnie na seminariach w Passau, tam też pracowaliśmy nad dokumentacją pozwalającą na uruchomienie wspomnianej bazy. Spotkaliśmy się także na konferencjach w Maceracie, Brukseli i Monachium.

Jak wspomniano, finalizująca prace w ramach grantu konferencja odbyła się pod hasłem odpowiedzialności władzy w świetle konstytucji. Do Torunia zjechali stali współpracownicy naukowi Uniwersytetu w Passau - poza kierownikiem grantu byli to dr Marcin Byczyk, dr Giuseppe Mecca (związany także z Uniwersytetem w Maceracie), Joachim Kummer i Franziska Meyer, ale także inni zaproszeni goście. 15 lutego był "dniem polskim". Po przywitaniu w imieniu dziekana Wydziału Prawa i Administracji i wystąpieniu prof. Danuty Janickiej z Katedry Historii Doktryn Polityczno-Prawnych i Prawa Niemieckiego referaty zaprezentowali pracownicy Wydziału Prawa i Administracji UMK (dr Tomasz Kucharski, pisząca te słowa dr Anna Tarnowska), zajmujący się okresem staropolskim koledzy z Wydziału Prawa Uniwersytetu Gdańskiego (dr Anna Klimaszewska i dr Michał Gałędek) oraz dr Marcin Byczyk z Uniwersytetu w Passau, koncentrujący się na badaniach ustroju i prawa Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Wisienkę na torcie stanowiło wystąpienie dr. Gonzague Prod`Homme, poświęcone projektowi ustroju dla Polski Jeana-Jacquesa Rousseau i koncepcji konstytucji moralnej, które obudziło żywą dyskusję nad filozofią prawa.

Uczestnicy konferencji "Justiciability of Power" w Toruniu, 16 lutego br.
Fot. Giuseppe Mecca

W tym dniu byliśmy także gośćmi Oddziału Zbiorów Specjalnych w Bibliotece Uniwersyteckiej, którego pracownicy pod kierownictwem dr. Andrzeja Mycio przygotowali interesującą prezentację cennych prawniczych rękopisów z zasobów biblioteki. Drugi dzień konferencji rozpoczął się od zwiedzania Starego Miasta i wizyty w Muzeum Historii Torunia. Pierwsze referaty poświęcone były historii konstytucjonalizmu niemieckiego. Joachim Kummer i Franziska Meyer omówili na wybranych przykładach rozwiązania w zakresie odpowiedzialności ministrów oraz jurysdykcji konstytucyjnej w krajach niemieckich w XIX w., zaś prof. Steffen Schlinker skupił się na mechanizmach odpowiedzialności w Królestwie Hanoweru między 1814 a 1866 r. Dr Mecca omówił rozwój odpowiedzialności ministerialnej przed swoiście pojmowaną opinią publiczną, utożsamianą z reprezentacją parlamentarną w dziewiętnastowiecznych Włoszech. Dr Bodie A. Ashton zabrał słuchaczy poza Europę, w swym wystąpieniu skoncentrował się na Kolonii Południowoaustralijskiej i początkach tamtejszej dyskusji nad odpowiedzialnością konstytucyjną. Armin Gerl opowiedział o wyzwaniach technicznych, związanych z uruchomieniem i funkcjonowaniem elektronicznej bazy źródłowej. Konferencję zwieńczyła prof. Ulrike Müßig, podsumowując osiągnięcia projektu i wskazując dalsze perspektywy w odpowiedzi na fundamentalne pytanie - "how to keep ReConFort network alive". Goście żegnali się z Toruniem, uczestnicząc w koncercie Toruńskiej Orkiestry Symfonicznej "Gershwin i La Scala", który notabene miał również międzynarodowy charakter - m.in. dyrygował Maurizio Colasanti.

W przypadku ReConFort udany akronim (nawiązanie do fr. réconfort) okazał się pozytywnym prognostykiem na przyszłość. Projekt przyniósł nie tylko wiele satysfakcji naukowej, ale zmusił uczestników także do zapoznania się z wygodnym nowoczesnymi technologiami, jak platforma Vibe Uniwersytetu w Passau. Raportowaliśmy na platformie, czasem pracowaliśmy w chmurze nad wspólnymi plikami, ale regularnie spotykaliśmy się twarzą w twarz - jeśli nie podczas konferencji i seminariów naukowych, to przynajmniej raz w miesiącu na wideokonferencji za pomocą komunikatora Skype. Udział w ReConFort dał możliwość wglądu w realizację dużego międzynarodowego przedsięwzięcia naukowego - pokazał choćby, z jak nieoczekiwanymi problemami natury technicznej czy administracyjnej można się zetknąć. Skądinąd okazało się, że na tle doświadczeń kolegów z innych krajów (Włochy, Belgia) polska biurokracja w zakresie ubezpieczeń społecznych wcale nie daje się tak we znaki.

Nawiązaliśmy rozległe kontakty naukowe, ale nasza nader udana współpraca nie ograniczyła się do sfery zawodowej. Zostaliśmy przyjaciółmi, spotykamy się prywatnie, kto mógł, bawił się na weselu w południowych Włoszech. To jednak z pewnością nie jest koniec kooperacji naukowej. Uczestnicy projektu rozważają obecnie formuły dalszej współpracy, tym razem polsko-niemieckiej, pod kierownictwem prof. Müßig oraz prof. Danuty Janickiej z Katedry Historii Doktryn Polityczno-Prawnych i Prawa Niemieckiego, być może w ramach programu Beethoven.

Dr Anna Tarnowska jest adiunktem w Katedrze Historii Prawa Niemieckiego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.