J霩ef Szudy, Roman Ciury這
ZAΜ玆CIELE FIZYKI I ASTRONOMII NA UMK
Wilhelmina Iwanowska i W豉dys豉w Dziewulski

Pocz徠ek i rozw鎩 toru雟kiego o鈔odka fizyki s nierozerwalnie zwi您ane z osob Aleksandra Jab這雟kiego, wybitnego uczonego, kt鏎y pracuj帷 przed wojn na uniwersytetach w Warszawie, Berlinie, Hamburgu i Wilnie, a w czasie wojny w Edynburgu, wni鏀 istotny wk豉d do nauki. S造nny diagram Jab這雟kiego, wyja郾iaj帷y procesy 鈍iecenia moleku, wszed jako klasyczny element do 鈍iatowej literatury fizyko-chemicznej. W medycynie diagram Jab這雟kiego zosta wykorzystany w jednej z odmian terapii fotodynamicznej.

Z dniem 1 stycznia 1946 roku Jab這雟ki zosta powo豉ny na Katedr Fizyki Do鈍iadczalnej UMK w charakterze profesora zwyczajnego. I to by formalny pocz徠ek, kt鏎y w dramatycznej sytuacji powojennej by ogromnie trudny: nie by這 gmachu, nie by這 przyrz康闚. By豉 jedynie garstka m這dych pe軟ych zapa逝 fizyk闚, kt鏎a skupiona wok馧 Jab這雟kiego postanowi豉 razem z nim organizowa od podstaw o鈔odek, maj帷y na celu zar闚no nauczanie na poziomie uniwersyteckim, jak i prowadzenie autentycznych bada naukowych.

Dzi瘯i nieustannym staraniom Jab這雟kiego w 1948 roku rozpocz皻o budow gmachu Collegium Physicum przy ulicy Grudzi康zkiej 5, kt鏎ej uko鎍zenie (1951) umo磧iwi這 rozw鎩 bada eksperymentalnych. Ich tematyka obejmowa豉 aktualne w闚czas problemy fizyki atomowej i molekularnej oraz fizyki cia豉 sta貫go. Osobowo嗆 Jab這雟kiego sprawi豉, 瞠 badania te od pocz徠ku by造 na wysokim poziomie powoduj帷, 瞠 ju po paru latach od powstania mi璠zynarodowa spo貫czno嗆 fizyk闚 okre郵a豉 o鈔odek toru雟ki mianem szko造 Jab這雟kiego. Ze szko造 tej wysz這 wielu znakomitych fizyk闚, w鈔鏚 nich wychowanek Jab這雟kiego - p騧niejszy profesor - Kazimierz Antonowicz, kt鏎y w roku 1957 zainicjowa badania w dziedzinie magnetycznego rezonansu j康rowego, a potem elektronowego rezonansu paramagnetycznego. Sta si w ten spos鏏 pionierem rezonans闚 magnetycznych w Polsce i przy ich u篡ciu wraz ze swoimi wsp馧pracownikami prowadzi w nast瘼nych latach badania w dziedzinie fizyki w璕la. Jednym z ostatnich uczni闚 Jab這雟kiego by J霩ef Szudy, p騧niejszy dyrektor Instytutu Fizyki (IF), dziekan Wydzia逝 Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej oraz cz這nek Polskiej Akademii Nauk. Na prze這mie tysi帷leci J霩ef Szudy, Krzysztof Ernst z Uniwersytetu Warszawskiego i Tomasz Dohnalik z Uniwersytetu Jagiello雟kiego zainicjowali powstanie Krajowego Laboratorium Fizyki Atomowej, Molekularnej i Optycznej (FAMO) w Toruniu, kt鏎ego pierwszym dyrektorem by Stanis豉w Chwirot.

Jab這雟ki, chocia sam uwa瘸 si za fizyka do鈍iadczalnego, dba r闚nie o rozw鎩 fizyki teoretycznej. Ju w roku 1947 sprowadzi do Torunia dw鏂h wybitnie uzdolnionych m這dych teoretyk闚: Jerzego Rayskiego i Jana Rzewuskiego, kt鏎zy rozwin瘭i tu ambitny program badawczy w dziedzinach kwantowej teorii pola i teorii cz御tek elementarnych. Chocia po kilku latach obaj opu軼ili Toru, to obu nale篡 zaliczy do grona ojc闚 za這篡cieli fizyki toru雟kiej, gdy wychowali wielu magistr闚 fizyki teoretycznej na UMK. Pod kierunkiem prof. Rzewuskiego prac doktorsk wykona p騧niejszy rektor UMK Stanis豉w Dembi雟ki. Natomiast Lutos豉w Wolniewicz, p騧niej dyrektor Instytutu Fizyki, wykona prac doktorsk pod kierunkiem prof. W這dzimierza Ko這sa z Uniwersytetu Warszawskiego. Przeprowadzili oni pionierskie - nadzwyczaj dok豉dne - obliczenia dotycz帷e struktury energetycznej cz御teczki wodoru, kt鏎e w tamtym czasie zachwia造 chwilowo wiar fizyk闚 w m這d i rozwijaj帷a si ga陰 fizyki - mechanik kwantow.

Istotny wp造w na rozw鎩 naszego o鈔odka mia Roman Stanis豉w Ingarden, kt鏎y w roku 1966 przeni鏀 si z Wroc豉wia do Torunia, inicjuj帷 tu badania w dziedzinie w fizyki matematycznej i statystycznej. Jego tw鏎czej i pe軟ej energii osobowo軼i, kt鏎 wykaza jako pierwszy dyrektor Instytutu Fizyki, o鈔odek nasz zawdzi璚za wiele cennych przedsi瞝zi耩 naukowych i organizacyjnych. Pod jego kierunkiem prace doktorskie wykonali Andrzej Kossakowski (p騧niej wicedyrektor Instytutu Fizyki) i Andrzej Jamio趾owski (p騧niej rektor). To z inicjatywy prof. Ingardena by造 podj皻e niezwykle wa積e prace dotycz帷e laser闚 barwnikowych, w kt鏎ych brali udzia zar闚no fizycy do鈍iadczalni z zespo逝 kierowanego przez prof. A. B帷zy雟kiego, jak i fizycy teoretycy: profesorowie S. Dembi雟ki i A. Kossakowski z Zespo逝 Teorii Laser闚. Jego cenn inicjatyw by這 te powo豉nie mi璠zynarodowego czasopisma naukowego Reports on Mathematical Physics, kt鏎e ukazuje si nieprzerwanie od roku 1970 do chwili obecnej.

Aleksander Jab這雟ki (z lewej) i J霩ef Szudy

W鈔鏚 osiad造ch w Toruniu w lipcu 1945 roku profesor闚 wile雟kich by這 dw鏂h astronom闚: W豉dys豉w Dziewulski, by造 rektor Uniwersytetu Stefana Batorego oraz jego uczennica Wilhelmina Iwanowska, kt鏎a kilka lat przed wojn uzyska豉 w Wilnie habilitacj w zakresie astrofizyki. Z chwil utworzenia UMK obydwoje energicznie przyst徙ili do organizowania o鈔odka astronomicznego. 6 pa寮ziernika 1945 roku Dziewulski zosta powo豉ny na katedr astronomii, za Iwanowska na katedr astrofizyki (pierwsz w Polsce!). Latem 1946 roku podj瘭i oni decyzj wspart przez rektora Kolankowskiego o utworzeniu Obserwatorium Astronomicznego w Piwnicach. Budowa pierwszego pawilonu obserwacyjnego z obrotow kopu陰 o 鈔ednicy 5 metr闚 zosta豉 uko鎍zona jesieni 1948 r., za w lipcu 1949 r. rozpocz窸y si pierwsze obserwacje dzi瘯i uruchomieniu 8-calowego teleskopu - astrografu Drapera, kt鏎y prof. Harold Shapley, dyrektor Harvard College Observatory w USA (zaprzyja幡iony z prof. Dziewulskim) wypo篡czy toru雟kim astronomom. Przy jego pomocy przeprowadzono w Piwnicach szereg bada fotometrycznych i spektroskopowych dotycz帷ych struktury Drogi Mlecznej w wybranych obszarach nieba, dzi瘯i czemu licz帷y w闚czas dopiero kilka lat toru雟ki o鈔odek astronomiczny sta si dostrzegalny na 鈍iecie.

W roku 1951 Obserwatorium w Piwnicach wzbogaci這 si o dostarczone ze Szwecji dwa nowe instrumenty: kamer Schmidta o 鈔ednicy lustra 35 cm oraz teleskop paraboliczny w uk豉dzie Newtona o 鈔ednicy lustra 25 cm. Sta這 si to mo磧iwe dzi瘯i datuj帷ej si od po這wy lat 30. wsp馧pracy prof. Iwanowskiej z prof. Bertilem Lindbladem, dyrektorem Obserwatorium w Sztokholmie. Pod koniec lat 50. prof. Iwanowska prowadzi豉 energiczne starania o ulokowanie w Obserwatorium w Piwnicach teleskopu typu Schmidta-Cassegraina, wyprodukowanego przez firm Carl Zeiss Jena. Zdo豉豉 przekona do tego pomys逝 cz這nk闚 Komitetu Astronomii PAN, w wyniku czego w roku 1962 ten najwi瘯szy polski teleskop zosta uruchomiony i od tego czasu a do chwili obecnej stanowi jeden z podstawowych instrument闚 badawczych. W zwi您ku z jubileuszem 500. rocznicy urodzin Miko豉ja Kopernika w roku 1973 prof. Iwanowska odby豉 swoiste tourn嶪 po Kanadzie "od Atlantyku do Pacyfiku" (from coast to coast), wyg豉szaj帷 w o鈔odkach uniwersyteckich i polonijnych wyk豉dy o problemach nauki polskiej. Znacz帷ym rezultatem tego tourn嶪 by這 przekazanie dla Obserwatorium w Piwnicach tzw. Kanadyjskiego Spektrografu Szczelinowego, wykonanego przez E.H. Richardsona z Obserwatorium Astrofizycznego w Victorii, w Kolumbii Brytyjskiej jako "Dar Nauki i Polonii Kanadyjskiej dla Uniwersytetu Miko豉ja Kopernika". Nied逝go po zamontowaniu przy jego pomocy uzyskano seri widm Nowej Cygni 1975 we wczesnych stadiach jej rozwoju, co stanowi這 rewelacj w owym czasie.

Na prze這mie lat 50. i 60. w Piwnicach rozpocz皻o badania w zupe軟ie nowej dziedzinie, jak by豉 radioastronomia. Prof. Iwanowska, chocia sama nie zajmowa豉 si t dziedzin, by豉 jej wielk entuzjastk. Za jej wstawiennictwem Stanis豉w Gogolewski, p騧niejszy profesor, odby roczny sta w wiod帷ym w skali 鈍iata o鈔odku radioastronomicznym w Cambridge i nast瘼nie prowadzi pionierskie prace w tej dziedzinie w Piwnicach. Wraz ze swoimi wsp馧pracownikami doprowadzi do zbudowania w 1978 r. radioteleskopu o 鈔ednicy 15 m, a nast瘼nie w roku 1994 radioteleskopu o 鈔ednicy 32 m. Oba te radioteleskopy zosta造 w陰czone do mi璠zynarodowych sieci interferometrii wielkobazowych (VLBI). Skupiona wok馧 niego grupa przeprowadzi豉 szereg wa積ych bada dotycz帷ych aktywnych j康er galaktyk i pulsar闚. Jeden z cz這nk闚 tej grupy, Aleksander Wolszczan, zas造n掖 odkryciem pierwszego uk豉du planetarnego poza naszym Uk豉dem S這necznym.

Prof. dr hab. J霩ef Szudy to by造 dziekan Wydzia造 Fizyki, Astronomii I Informatyki Stosowanej; dr hab. Roman Ciury這, prof. UMK jest pracownikiem naukowym Wydzia逝 Fizyki, Astronomii I Informatyki Stosowanej.