ANKINGOWE SZKIEΘO I OKO
Z profesorem Tomaszem Szapiro, przewodnicz帷ym Komisji ds. Akredytacji i Ranking闚 Konferencji Rektor闚 Akademickich Szk馧 Polskich, b. rektorem Szko造 G堯wnej Handlowej, rozmawia Wojciech Streich
Fot. nades豉na

- Jest Pan przewodnicz帷ym Komisji ds. Akredytacji i Ranking闚 KRASP, kt鏎a powsta豉 przed rokiem. W jakim celu?

- KRASP docenia dobre skutki funkcjonowania profesjonalnych ranking闚, ale i jest 鈍iadoma destruktywnych - dla uczelni - skutk闚 potencjalnych niedoskona這軼i procedur rankingowych. W dodatku przygotowywana reforma ma przebudowa proces oceny jako軼i polskich uczelni. Przed rokiem KRASP utworzy sta陰 komisj w celu m.in. przygotowywania i prezentowania opinii 鈔odowiska w tym obszarze i ochrony interes闚 uczelni.

- Komu zatem i czemu s逝篡 ranking uczelni?

- Celem i istot rankingu jest przedstawienie informacji z這穎nych i skomplikowanych o pewnej grupie obiekt闚 (np. uczelni, kierunk闚 itp.) w spos鏏 zintegrowany i u豉twiaj帷y podejmowanie decyzji o wyborze obiektu najlepszego ze wzgl璠u na u篡tkownika rankingu. Jego zdefiniowanie (np. kandydaci na studia) pozwala dobra w豉軼iwy zestaw kryteri闚 i miernik闚, a nast瘼nie - procedur agregacji, co prowadzi do przyjaznej dla u篡tkownika rankingu, czytelnej prezentacji uporz康kowanej listy obiekt闚 zgodnie z kryteriami u篡tkownika.

- Czemu budowa rankingu uczelni jest trudna?

- Dlatego, 瞠 wyst瘼owanie wielu kryteri闚, ich konfliktu oraz konieczno嗆 ich 陰czenia nie daj si pogodzi w spos鏏 obiektywny i w efekcie ka盥y ranking musi przyj望 akceptowalny poziom sprzeczno軼i kryteri闚 i subiektywnych decyzji technicznych, dotycz帷ych zbierania i przetwarzania danych. Ustalenie owego akceptowalnego poziomu nast瘼uje w procesie zaaprobowania procedur przez kapitu造 ranking闚, kt鏎e posi趾uj si niekiedy konsultacjami.

- Zatem, co nowego s造cha w 鈍iecie ranking闚 uczelni?

- W okresie wakacji na polskich uczelniach nerwowe komentarze wzbudzi豉 informacja o nowych wska幡ikach w rankingu Fundacji Perspektywy 2018. Wska幡iki te opisuj osi庵ni璚ia absolwent闚 oraz maturzyst闚. Ka盥a zmiana kryteri闚 rankingu zrywa ci庵這嗆 ocen i cz瘰to zmienia porz康ek na listach rankingowych. To si przek豉da na rekrutacje i bez tego sp璠zaj帷 dzi sen z oczu rektor闚. W tej sytuacji powsta豉 potrzeba wyra瞠nia stanowiska KRASP w tej sprawie i, mimo okresu urlopowego, nasza komisja zaj窸a si wst瘼n ocen skutk闚 zmian kryteri闚 rankingu i zebranie w徠pliwo軼i zwi您anych z tymi zmianami. Efekt zosta przekazany w豉dzom KRASP i Perspektywom.

-Dlaczego tym w豉郾ie podmiotom?

- W豉dzom KRASP? To naturalne. A redakcji Perspektyw? C騜, trzeba pami皻a, 瞠 jest niezbywalnym prawem organizatora rankingu dob鏎 hierarchii kryteri闚 oraz wag, podobnie jak sk豉du zespo堯w merytorycznych i operacyjnych, zaanga穎wanych w opracowanie zasad rankingu, ich ewentualnych modyfikacji i przeprowadzenie rankingu. Na organizatorze tego przedsi瞝zi璚ia spoczywaj tak瞠 obowi您ki - wym鏬 rzetelno軼i. Spe軟ienie tego wymogu mo瞠 podlega audytowi zgodnie z zasadami ustalonymi przez instytucje mi璠zynarodowe. Fundacja Perspektywy podda豉 si dobrowolnie, z pozytywnym wynikiem, audytowi IREQ Observatory on Academic Ranking and Excellence. Regu造 audytu kodyfikuje firmowany przez presti穎we instytucje analizuj帷e szkolnictwo wy窺ze THE University Ranking, CEPES i Institute for Higher Eduation. Je郵i dodamy do tego 鈍ietn wielowymiarow praktyk wsp馧pracy KRASP i Perspektyw, to - respektuj帷 prawa i autonomi Perspektyw - skoro ju powsta造 w徠pliwo軼i, to jest nasz powinno軼i przekaza je, by stworzy Fundacji pole do ewentualnych korekt.

- Zacznijmy wi璚 od absolwent闚. Czy ocena osi庵ni耩 absolwent闚 mo瞠 by wi您ana z kszta販eniem na uczelni?

- Uczelnie aspiruj do kszta販enia absolwent闚 na najwy窺zym profesjonalnym poziomie, a miar tego poziomu s w豉郾ie osi庵ni璚ia wychowank闚. Osi庵ni璚ia te traktuje si w rankingach jako zewn皻rzny, niezale積y od uczelni miernik efektywno軼i uczelni. Warunkiem koniecznym rzetelnego pomiaru osi庵ni耩 jest jednak obiektywizm kryteri闚 i jako嗆 procedur przetwarzania danych, z budow stosownych baz danych w陰cznie. Tu powstaj bardzo powa積e problemy.

- A czy wiedza o osi庵ni璚iach absolwent闚 ma znaczenie tak瞠 w praktycznym zarz康zaniu uczelni?

- Tak, istnieje taka praktyka w prezentacji oferty kszta販enia, a dok豉dnie - w przekonywaniu, 瞠 decyzja o podj璚iu zaoferowanego programu kszta販enia prowadzi w豉郾ie do sukcesu. Temu celowi s逝膨 w豉郾ie tzw. "profile absolwent闚" - prezentacje karier absolwent闚. Instytucje edukacyjne potencjalnym kandydatom przekazuj taki komunikat: mamy 鈍ietny program, przyjd do nas, a zrobisz karier, znaczon osi庵ni璚iami opisanymi w profilach. To b陰d logiczny opisany w podr璚znikach - jego istot jest zmiana kwantyfikatora logicznego. Schopenhauer w "Erystyce" nazywa to fabrykowaniem konsekwencji. Skoro jednak koszty przygotowania profil闚 s ponoszone, wi璚 to 瞠rowanie na tym b喚dzie si op豉ca. Dlatego - aby to zracjonalizowa, co nie jest 豉twe - warto mierniki osi庵ni耩 w陰cza do ranking闚.

- Ale w豉軼iwie, dlaczego to takie trudne?

- Warto przywo豉 dwie okoliczno軼i. Po pierwsze, do danych o absolwentach (w odr騜nieniu od student闚 i pracownik闚), a w szczeg鏊no軼i o ich osi庵ni璚iach jest trudno dotrze. Korzystanie z danych cz窷ciowych niesie ze sob problem braku ich reprezentatywno軼i. Po wt鏎e, mierniki osi庵ni耩 s r騜ne w r騜nych obszarach kszta販enia i dla r騜nych grup zawodowych. Nale篡 w tym miejscu wspomnie o trudno軼i w interpretacji wynik闚, np. ze wzgl璠u na potencjalne deformacje wynikaj帷e z niespotykanej skali samozatrudnienia absolwent闚.

- To jak Perspektywy sobie radz?

- Dobra wiadomo嗆 to dost瘼 do danych systemu informatycznego ELA - Ekonomiczne Losy Absolwent闚 (http://ela.nauka.gov.pl/) i dba這嗆 Perspektyw o ochron prywatno軼i w przetwarzaniu danych i operowaniu 鈔ednimi. Ale s i z貫 wiadomo軼i - w pakiecie z danymi dostaje si skutki wyboru metody ich zbierania. Lista pomini耩 specyfiki obszar闚 kszta販enia i pracy zawodowej, zg豉szanych przez uczelnie, jest do嗆 d逝ga i rodzi niepok鎩 o deformacj rankingu. Perspektywy maj 鈍iadomo嗆 tych problem闚 i staraj si minimalizowa ich negatywne efekty. Przyk豉dem wysi趾闚 jest wykorzystanie danych o absolwentach tylko w rankingu kierunk闚 studi闚, co powoduje, 瞠 uproszczenia dotycz wszystkich uczelni tak samo, ale r騜nice w ich ocenach nie zmieniaj porz康ku rankingu.
- Wspomnia Pan o problemach?

- To ca貫 obszary problem闚. System ELA nie uwzgl璠nia samozatrudnienia, funkcjonowania KRUS, um闚 o dzie這 lub zlecenia, pracy za granic, np. w danych o wynagrodzeniach, a te maj wk豉d do oceny uczelni. ELA nie uwzgl璠nia specyfiki zawod闚 - np. lekarze po uko鎍zeniu studi闚 odbywaj roczny sta podyplomowy i w tym rejestruj si jako osoby bezrobotne, cho realizuj kolejne etap闚 kariery zawodowej. Ocena sytuacji absolwent闚 wykorzystuje badanie ankietowe na grupie 1800 pracodawc闚 - zg豉szane s w徠pliwo軼i co do reprezentatywno軼i. Te i podobne okoliczno軼i mog wypaczy obraz osi庵ni耩 uczelni.

- I co na to Pa雟twa komisja?

- W naszej opinii cz窷 tych uwag dotyka czynnik闚 deformuj帷ych por闚nania uczelni, ale ju w por闚naniu kierunk闚 mo積a je zaakceptowa, jako konieczne uproszczenia, gdy zniekszta販aj oceny kierunk闚 w podobny spos鏏, ale nie zniekszta販aj w spos鏏 istotny porz康ku (r騜nic) ocen kierunk闚. Uznaj帷 autonomi organizatora rankingu przekazane w徠pliwo軼i, a tak瞠 postulaty - o czym p騧niej - nie maj charakteru dyrektywnego, lecz maj s逝篡 udoskonaleniu metod rankingu i polepszeniu sposobu jego komunikowania si z u篡tkownikami.

- To teraz przejd幟y do kandydat闚. Dlaczego ich przygotowanie ma wp造wa na ocen uczelni? Przecie kandydat闚 przygotowywa造 najcz窷ciej licea, wi璚 wysoki poziom przygotowania do studi闚 potwierdza wysok jako嗆 kszta販enia w liceach, a nie uczelni?

- To jest rzeczywi軼ie sprawa, kt鏎a budzi kontrowersje. Zaczn mo瞠 od argument闚 "za". Efektywno嗆 kszta販enia na uczelni zale篡 od stopnia przygotowanie do studi闚 - lepiej przygotowani studenci, to lepsze wyniki kszta販enia. Jest to ocena powszechna, wszak nie tylko programy decyduj o efektywno軼i studiowania. Ka盥y kandydat chce wi璚 trafi do uczelni, gdzie lepiej kszta販 i starannie "przebiera" w uczelniach, maj帷 to na uwadze. Zatem zdolno嗆 przyci庵ania najlepiej przygotowanych kandydat闚 jest, niezale積ym od uczelni, potwierdzeniem oceny wysokiej jako軼i studi闚 (przez kandydat闚) i zarazem daje uczelniom fory w postaci dobrego przygotowania student闚. Oczywi軼ie potwierdzeniem nie jedynym, ale godnym rozwagi. Jest te potwierdzeniem atrakcyjno軼i uczelni w skuteczno軼i realizacji innego celu szkolnictwa wy窺zego, a mianowicie s逝瞠bno軼i wobec podmiotowych preferencji student闚. MNiSW w algorytmie podzia逝 dotacji podstawowej uwzgl璠nia bonus dla tych uczelni, kt鏎e s w stanie przyci庵a kandydat闚 o najwy窺zej 鈔edniej z matur.

- A jakie kwestie dotycz帷e tej opinii, "wyra穎nej nogami kandydat闚", budz w徠pliwo軼i?

- Krytycy odnotowuj, 瞠 dominacja osi庵ni耩 maturalnych w ocenie oznacza pomini璚ie czynnik闚 o op騧nionym oddzia造waniu na otoczenie, takich jak np.: promocja, rozw鎩 uczelni i kierunk闚 oraz jako嗆 infrastruktury. Kontrargumentem jest aspekt spo貫cznej dyskryminacji - odci璚ie od najlepszych uczelni student闚, kt鏎ych s豉bsze przygotowanie wynika z przyczyn spo貫cznych, materialnych itp. W krajach rozwini皻ych poziom (nie)przygotowania do studi闚 funkcjonuje niekiedy, jako narz璠zie selekcyjne w rekrutacji na uczelnie. Uczelnie jednak oferuj wtedy wsparcie dla kandydat闚 w postaci (komercyjnego zazwyczaj) roku przej軼iowego, kurs闚 itp.

- Czy oceny, przez pryzmat wynik闚 matur, s por闚nywalne?

- Tu dotykamy bardzo wielu podnoszonych w徠k闚. Dwa warto wskaza. Po pierwsze, obiektywne por闚nania utrudnia fakt, 瞠 maturzy軼i zdaj egzaminy na uczelnie z r騜nych przedmiot闚, na r騜nym poziomie, a uczelnie uznaj za istotne - z punktu widzenia studi闚 - r騜ne zestawy przedmiot闚 egzaminacyjnych. Po wt鏎e, powstaje problem dost瘼no軼i danych. Wyj軼iowym rozwi您aniem jest KReM - Krajowy Rejestr Matur, wersja demonstracyjna https://demo.krem.uw.edu.pl/. Jednak i tu powstaj problemy, KReM nie ma informacji, jakie przedmioty wybra kandydat na studia - te dane maj uczelnie. W efekcie Perspektywy chc korzysta z danych przekazywanych przez uczelnie.

- Czy zagra瘸 to rzetelno軼i rankingu?

- To jest dobre pytanie, ale nie jedyne. Na pocz徠ku jest sprawa formalna. Nie jest jasne, czy uczelnie mog przekaza Perspektywom nawet tylko 鈔ednie wyniki z poszczeg鏊nych przedmiot闚 maturalnych, jakie uzyska造 osoby przyj皻e na studia. 字ednie by造by obliczone na podstawie informacji o kandydatach, przekazanych w celu rekrutacji i tylko w tym celu. Powstaje w徠pliwo嗆, czy mo積a je przekazywa trzecim stronom, kt鏎e wykorzystuj je dla ewidentnie innych cel闚. Jest te sporo w徠pliwo軼i technicznych czy te organizacyjnych.

- Co proponuje w tej sytuacji Komisja ds. Akredytacji i Ranking闚?

- Nasze przes豉nie to jedna sugestia, jedna deklaracja i jedna propozycja. Ot騜, popieraj帷 intencj, sugerujemy przesuni璚ie na kolejny rok wprowadzenia kryteri闚 dotycz帷ych kandydat闚 oraz absolwent闚 i potraktowanie tegorocznej pr鏏y, jako odr瑿nego pilota簑. Deklarujemy wsp馧prac - w przypadku od這瞠nia tej propozycji - w jej popularyzacji i wdro瞠niu. Propozycja z kolei dotyczy sposobu uwzgl璠niania w rankingu kierunk闚 studi闚 oceny stopnia przygotowania student闚, przyj皻ych na dany kierunek studi闚 pierwszego stopnia lub jednolitych studi闚 magisterskich. Ta propozycja pozwala pokona barier niepor闚nywalno軼i wynik闚 punktowych uzyskanych na r騜nych przedmiotach, a tak瞠 na tym samym przedmiocie w r騜nych latach i koryguje wiele niedoskona這軼i korzystania z ca貫go zestawu ocen maturalnych.

- Na koniec pytanie o plany Komisji ds. Akredytacji i Ranking闚?

- Front wyznacza projekt prawa o szkolnictwie wy窺zym. Zapowiada zmian systemu oceny o trudnych do przewidzenia skutkach dla uczelnianych finans闚, uprawnie, rekrutacji. Jeste鄉y cia貫m roboczym - rola komisji to wsparcie w豉dz KRASP w procesie budowy rekomendacji dla uczelni w obszarze procedur oceny, nazywanej dzisiaj ewaluacj, oraz komunikowaniu tych rekomendacji. Komisja ma wspiera koordynacj i s逝篡 budowie stanowiska wszystkich uczelni z uwzgl璠nieniem odr瑿nej specyfiki ich bardzo r騜nych grup. Mamy tu ju dobre do鈍iadczenia ze wsp馧pracy z uczelniami artystycznymi. Drugi obszar to wsparcie merytorycznej komunikacji pomi璠zy 鈔odowiskiem akademickim i instytucjami - od akredytacyjnych po ministerialne - w takim kszta販ie, jaki nada im nowa ustawa. Trzeci obszar to aktywno嗆 ekspercka cz這nk闚 naszej komisji - to bardzo aktywni, rozpoznawalni w 鈔odowisku, wr璚z rozrywani, wybitni i m康rzy doradcy. Jestem bardzo dumny, 瞠 koledzy nie odm闚ili mi wsp馧pracy. A wszystko rozpoczniemy w tym roku w listopadzie na go軼innym Uniwersytecie Jagiello雟kim od kilkugodzinnej strategicznej rozmowy po鈍i璚onej kierunkowi i priorytetom.

- Dzi瘯uj za rozmow.