Mirosław Bochenek
500 ROCZNICA TRAKTATU MONETARNEGO "MEDITATA" MIKOŁAJA KOPERNIKA

Dokonując przewrotu intelektualnego, Mikołaj Kopernik zajął trwałe miejsce w historii nauki powszechnej. Jego zasługi w zakresie astronomii szerzej przypominane są w latach, w których obchodzone są rocznice urodzin genialnego Polaka oraz jego śmierci i wydania drukiem De revolutionibus. Kopernikańskie jubileusze obchodzono m.in. w latach 1873, 1923, 1953 (zamiast 1943 z uwagi na toczącą się wojnę światową) oraz 1973. Ważna rocznica przypada również w 2017 r. Pięćset lat temu, 15 sierpnia 1517 roku, Mikołaj Kopernik zakończył pracę nad swoim pierwszym traktatem monetarnym, zatytułowanym Meditata.

Pięć lat później przedstawił rozszerzoną wersję projektu reformy monetarnej. W
1526 r. zredagował trzecią, jeszcze dojrzalszą rozprawę, której nadano tytuł Monete cudende ratio. Pięćsetna rocznica powstania Meditata jest dobrą okazją do zajęcia się dokonaniami ekonomicznymi genialnego torunianina oraz podjęcia próby oceny roli i wpływu tych traktatów na rozwój myśli ekonomicznej w Polsce.

Od 1510 r. M. Kopernik zarządzał gospodarstwami kapituły warmińskiej oraz pełnił funkcje wizytatora kapituły, kanclerza i generalnego administratora diecezji warmińskiej. Zainteresował się wówczas problemem fałszowania pieniędzy oraz uczestniczył w dyskusjach nad potrzebą przeprowadzenia reformy monetarnej i ustanowienia dobrej monety. Rozważania dotyczące zagadnień pieniężnych zawarł w pięciu pismach, które powstawały w następującej kolejności:

  • N. C. Meditata (Rozmyślania, 1517),

  • Modus cudendi monetam (Zasady bicia monety, 1519-1522),

  • Tractatus de monetis (Traktat o monetach, koniec XVI w.),

  • Monete cudende ratio (Sposób bicia monety, 1526),

  • Felici Reich. De moneta (Do Feliksa Reicha. O monecie, 1526).

Rozprawę monetarną N. C. Meditata Kopernik napisał z inspiracji biskupa warmińskiego Fabiana Luzjańskiego, a ostatecznie zredagował 15 sierpnia 1517 r. Rozmyślania były pierwszym zarysem do projektu reformy pieniężnej i stanowiły pierwszy szkic traktatów o monecie. Zdaniem autora traktatu, monety tracą na wartości, gdy do srebra dodaje się więcej miedzi lub zmniejsza się wagę monet, albo wprowadza się do obiegu nadmierną liczbę monet. Jeśli wybija się nowe monety, należy zakazać posługiwania się starą. Prawdopodobnie w latach 1519-1522 Mikołaj Kopernik przygotował zmodyfikowaną wersję pierwszego traktatu monetarnego, którą opatrzono tytułem Modus cudendi monetam. Traktat ten przedstawił 21 marca 1522 r. w Grudziądzu podczas zjazdu Stanów Prus Królewskich. "Komisarz Warmii" podkreślał, że wprowadzona do obiegu nowa dobra moneta, przy jednoczesnym zachowaniu starej i złej, ulegnie zepsuciu, dlatego starą monetę należy wycofać. U schyłku XVI w. nieznany pisarz toruński przygotował łacińskie streszczenie traktatu Modus cudendi monetam, któremu z czasem nadano tytuł Tractatus de monetis. Ponieważ wiernie oddaje jego idee, skrót ten zaliczono do dzieł monetarnych genialnego astronoma. Traktat Monete cudende ratio ? opracowany przed kwietniem 1526 r. ? stanowi rozwinięcie wcześniejszych pism. Kopernik analizował w nim negatywne skutki psucia pieniądza oraz przedstawił założenia reformy pieniężnej, obejmującej m.in.: ustanowienie jednej mennicy w Koronie i Prusach Królewskich, wprowadzenie unii monetarnej, gospodarczej i politycznej wszystkich prowincji, stabilizację i rewaluację waluty oraz rewaloryzację dochodów. Ostatnim pismem poświęconym projektowi reformy monetarnej był list z 8 kwietnia 1526 r. do Feliksa Reicha (Felici Reich. De moneta), w którym wyjaśnił kanonikowi warmińskiemu zawiłe problemy monetarne, zawarte w traktacie Monete cudende ratio.

Bez wątpienia pierwszy traktat monetarny Meditata był w pełni samodzielnym i oryginalnym dziełem ekonomicznym Mikołaja Kopernika. Dzień 15 sierpnia 1517 r., będący datą ukończenia tego traktatu, był dniem powstania pierwszego polskiego dzieła ekonomicznego, a tym samym dniem narodzin polskiej myśli ekonomicznej. W kolejnych wersjach uczony modyfikował, precyzował i rozwijał zawarte w nich koncepcje.

Niestety, traktaty monetarne M. Kopernika przez długi czas pozostawały w rękopisach i nie były znane szerszym kręgom naukowym. Najważniejszymi dokonaniami ekonomicznymi genialnego astronoma było przedstawienie projektu naprawy systemu monetarnego Rzeczypospolitej oraz samodzielne odkrycie prawa obiegu pieniądza. Odkryta przez genialnego astronoma prawidłowość głosi, że gdy w obiegu cyrkulują monety o jednakowym nominale, lecz niejednakowej wartości wewnętrznej, tj. "lepsze", czyli o większej zawartości kruszcu, i "gorsze", czyli o mniejszej zawartości kruszcu, wówczas monety gorsze wypierają z obiegu monety lepsze. Chociaż Kopernik precyzyjnie sformułował i dogłębnie wyjaśnił omawiane prawo, to jednak w literaturze światowej ojcostwo tego prawa niemal powszechnie było i jest przyznawane angielskiemu bankierowi Thomasowi Greshamowi. Nazwę "prawo Greshama" w 1858 r. wprowadził oraz "odkrył" bezpodstawnie w jego Memorandum for the Understanding of the Exchange (Memoriał o niezrozumieniu kursów walutowych, 1559), szkocki prawnik i ekonomista Henry Dunning Macleod.

Pierwsza strona kopii rękopisu traktatu Monete cudende ratio z Biblioteki Książąt Czartoryskich w Krakowie ("Traktaty M. Kopernika", rkps 259, w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie /Muzeum Książąt Czartoryskich)

W rzeczywistości pierwszeństwo odkrycia i sformułowania tego prawa przysługuje komediopisarzowi greckiemu Arystofanesowi, który w komedii Żaby (Bátrachoi), wystawionej na ateńskim święcie Dionizosa w 405 r. p.n.e., poruszył proceder psucia pieniądza oraz opisał zjawisko wypierania z obiegu pieniądza lepszego przez pieniądz gorszy. Prawdopodobnie Mikołaj Kopernik odkrył tę prawidłowość niezależnie od Arystofanesa. Fakt ten nie umniejsza jednak jego zasług. Odkrycie i sformułowanie tego prawa jest klasycznym przykładem odkrycia wielokrotnego. Nieuzasadnione i mylące jest więc określenie "prawo Greshama". Najbardziej trafnym określeniem, wnikającym w istotę tego zjawiska, jest nazwa: "prawo gorszego pieniądza".

Sukcesywnie odkrywane i wydawane rozprawy monetarne Kopernika wzbudzały zainteresowanie kolejnych pokoleń ekonomistów, numizmatyków, historyków nauki oraz przedstawicieli innych dyscyplin. Jego myśli ekonomiczne permanentnie inspirowały do wielopłaszczyznowych badań i dywagacji. Przypominano ich walory i nieprzemijające idee oraz wytykano słabości i niedociągnięcia. W trwającej - z pewnymi przerwami - ponad 160 lat debacie głos zabrało kilkuset badaczy z kraju i zagranicy. Debata wokół traktatów monetarnych Mikołaja Kopernika jest najdłuższą debatą w historii polskiej myśli ekonomicznej, jakiej nie doświadczył inny autor polskiej rozprawy ekonomicznej.

Dr hab. Mirosław Bochenek, prof. UMK jest pracownikiem naukowym Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania UMK (e-mail: bochenek@umk.pl).