PROF. JANUSZ BIENIAK - 90. URODZINY
Fot. Andrzej Romański

Janusz Bieniak, jeden z ostatnich Uczonych, który pamięta pierwsze, pionierskie lata Almae Matris Thorunensis, będzie 1 października br. obchodził 90. urodziny.

Związany z UMK od 1946 r., znakomity mediewista, nestor toruńskich historyków, twórca toruńskiej szkoły genealogicznej i inicjator wznowienia badań genealogicznych nad średniowiecznym rycerstwem polskim (zapomnianych i zarzuconych po roku 1945, z racji politycznej poprawności) urodził się w Warszawie, w 1927 r. w rodzinie oficera WP o tradycjach ziemiańskich. Z powodu wojny pisał maturę dopiero w lipcu 1946 r. i natychmiast podjął studia na Wydziale Humanistycznym UMK. W latach 1946-1951 zgłębiał tajniki historii pod kierunkiem lwowianina, profesora Bronisława Włodarskiego, słuchał wykładów z filozofii wilnianina Mistrza Henryka Elzenberga, tych samych, które ukształtowały Zbigniewa Herberta i… uczył się łaciny. Czy łatwo było zasłużyć na opinię Włodarskiego, który napisał o uczniu: jest jednym z najwybitniejszych wychowanków naszego Uniwersytetu […] Doskonała znajomość źródeł historycznych, umiejętność ich wykorzystania i intuicja historyczna pozwala mieć nadzieję, że wykształci się na wybitnego pracownika naukowego…?

Uczony z wyboru, po studiach został zatrudniony w Muzeum Pomorskim w Toruniu. Nie zmarnował tego czasu: w muzeum pracował jako instruktor społeczno-oświatowy, kierownik Działu Naukowo-Oświatowego i Działu Historii. W tym czasie napisał m.in. drobne szkice o państwie Miecława, polskim malarstwie historycznym XIX w. i powstaniu państwa polskiego w nawiązaniu do wystawy archeologicznej. Dopiero w marcu 1958 r. powrócił na toruńską uczelnię, by związać się z nią na całe życie.

Uniwersytet toruński stał się w drugiej połowie lat 1960. głównym ośrodkiem studiów nad polskim rycerstwem średniowiecznym. Było ich dwóch: Kazimierz Jasiński, który odnowił, po z górą półwieczu, nowoczesne i krytyczne badania źródłowe nad królewskim rodem Piastów, i Janusz Bieniak, rozpoczynający poważne i interdyscyplinarne studia nad wczesnośredniowiecznymi rodami szlacheckimi w Polsce. Wynikiem tych zainteresowań i badań była klasyczna już rozprawa pt. Wielkopolska, Kujawy, ziemie łęczycka i sieradzka wobec problemu zjednoczenia państwowego w latach 1300-1306. Zapoczątkowała ona serię szkiców i artykułów, które koncentrowały się wokół problematyki zjednoczenia Państwa Polskiego na przełomie XIII/XIV wieku w jej społecznym, rycerskim aspekcie. Szybko docent Bieniak stał się jednym z najlepszych znawców średniowiecznego rycerstwa polskiego i elit politycznych XI-XV w. Umiejętne wykorzystywanie osiągnięć nauk pomocniczych historii: głównie genealogii, ale też heraldyki, dyplomatyki, sfragistyki, chronologii, numizmatyki, paleografii i źródłoznawstwa, które łączył z umiejętnościami heurystycznymi i interpretacją źródeł, uczyniły badania nad dziejami społecznymi wczesnego polskiego średniowiecza kompletnymi. Nadto, doskonała znajomość źródeł ruskich i niemieckich poszerzyła zakres studiów porównawczych. A jednak na profesurę przyszło mu czekać aż do początku lat 1980. Czy przeszkodą było zaangażowanie w działalność Klubów Inteligencji Katolickiej czy brak zrozumienia władz politycznych dla kompleksowych studiów nad rodami szlacheckimi - trudno dziś dociec.

Wbrew przeciwnościom, przez 25 lat Profesor kierował zespołem badawczym, który skupiał historyków kilku generacji, reprezentujących różne ośrodki naukowe w Polsce i podejmujących studia nad społeczeństwem Polski średniowiecznej. Efektem prac zespołu było m.in. zorganizowanie w latach 1980-2001 siedmiu konferencji pod wspólnym tytułem Geneologia oraz publikacja wygłoszonych tam referatów. Uczestnicy tych sesji stali się ambasadorami badań genealogicznych w całej Polsce.

Janusz Bieniak wypromował ośmiu doktorów oraz 99 magistrów. Jego dorobek naukowy cechuje nienaganny i perfekcyjny warsztat badawczy. Jest autorem ponad 300 publikacji naukowych z historii Polski średniowiecznej i nauk pomocniczych historii, w tym siedmiu książek, kilkuset artykułów oraz kilkudziesięciu biogramów opracowanych dla "średniowiecznej części" Polskiego Słownika Biograficznego, członkiem wielu towarzystw naukowych w kraju i za granicą. W roku 2009 Stały Komitet Mediewistów Polskich w uznaniu zasług i osiągnięć w badaniach nad funkcjonowaniem elit w Polsce dzielnicowej i średniowiecznej uhonorował go medalem "Lux et Laus".

Skromność nie zawsze jest cnotą, lecz w wypadku Profesora Bieniaka jest immanentną częścią jego osobowości. Jest prawy i oddany swoim uczniom; z większością z nich utrzymuje kontakty, pamiętając o ich imieninach czy życzeniach świątecznych. Jego postać otacza powszechna sympatia, która jest wynikiem szacunku nie tylko dla dokonań naukowych i dydaktycznych, ale też dla wielu cnót i przymiotów osobistych.

W imieniu uczniów, przyjaciół i kolegów życzę Czcigodnemu Jubilatowi i Drogiemu Mistrzowi wszelkiej pomyślności, inspiracji twórczych oraz ad multos annos.