Andrzej Kowalczyk, Janusz Małłek, Józef Szudy
WSPOMNIENIE O DR. HAB. N. MED. LECHU BIEGANOWSKIM
Fot. nadesłana

Dr hab. n. med. Lech Bieganowski, wieloletni ordynator Oddziału Okulistycznego Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego im. Ludwika Rydygiera w Toruniu zmarł dnia 22 marca 2017 r. Pasjonował się historią medycyny i historią optyki. Do obu tych dziedzin wniósł znaczący wkład jako autor kilkudziesięciu prac z zakresu okulistyki i historii medycyny, opublikowanych w czasopismach polskich i międzynarodowych.

Swoją pierwszą pracę naukową opublikował w roku 1974 wspólnie z prof. Januszem Małłkiem. Dotyczyła ona historii okularów w Polsce, zaś druga (także z prof. Małłkiem) z roku 1980 stanowiła przyczynek do historii chirurgii okulistycznej, gdyż przedstawiła opis toruńskiej operacji zaćmy dokonanej przez Bartłomieja Płuczkę w roku 1589. Pod koniec lat siedemdziesiątych związał się z Instytutem Fizyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, prowadząc badania w ramach kilku programów naukowych obejmujących historię optyki i okulistyki oraz badania doświadczalne na styku medycyny i fizyki.

Lech Bieganowski urodził się 7.06.1940 r. w Kowalewie Pomorskim. W roku 1958 uzyskał maturę w IV Liceum Ogólnokształcącym w Toruniu, po czym rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej w Gdańsku. Tam w 1964 r. uzyskał dyplom lekarza, po czym rozpoczął pracę w Szpitalu Miejskim w Toruniu, gdzie na Oddziale Okulistycznym uzyskał w 1968 r. pierwszy stopień specjalizacji, a w 1972 - drugi. Następnie pracował na Oddziale Okulistycznym Zespołu Nauczania Klinicznego w Bydgoszczy, przekształconym z czasem w Klinikę Okulistyczną AM. Stopień doktora nauk medycznych uzyskał w 1977 r. na Akademii Medycznej w Gdańsku, na podstawie rozprawy: "Zagadnienie profilaktyki odwarstwienia siatkówki w wysokiej krótkowzroczności u chorych z zaćmą". Przez 27 lat (od 1977 r.), aż do przejścia na emeryturę, piastował funkcję ordynatora Oddziału Okulistycznego Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego im. L. Rydygiera w Toruniu. Stopień doktora habilitowanego nauk medycznych uzyskał na Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie w roku 2003. Jego rozprawa habilitacyjna otrzymała wyróżnienie Polskiego Towarzystwa Historii Medycyny i Farmacji. Jako ordynator wychował liczne grono okulistów, którzy obecnie pracują w wielu renomowanych placówkach w kraju i za granicą.

Około roku 1978 Lech Bieganowski przystąpił do utworzonego wówczas w Instytucie Fizyki UMK interdyscyplinarnego zespołu badawczego, który podjął długofalową pracę nad filologiczno-fizycznym przekładem (z łaciny na język polski) dzieła Witelona "Perspectiva" powstałego w XIII wieku. Witelo (Witelon) ur. około 1230 roku w Legnicy był pierwszym polskim uczonym o znaczeniu międzynarodowym. Jego traktat o optyce "Perspectiva" w X Księgach krążył przez 300 lat w rękopisach i miał ogromny wpływ na rozwój optyki, a także okulistyki w wiekach średnich i na początku czasów nowożytnych. Traktat ten po raz pierwszy wydano drukiem w Norymberdze w roku 1535. Kiedy J. Retyk odwiedził Mikołaja Kopernika we Fromborku w 1539 r., to podarował mu egzemplarz tego wydania. Postać Witelona była w Polsce mało znana i to stanowiło podstawę prac podjętych przez zespół złożony z profesorów Andrzeja Bielskiego, Romana S. Dygdały z Instytutu Fizyki, Witolda Wróblewskiego z Katedry Filologii Klasycznej UMK oraz dr. hab. Lecha Bieganowskiego z WSzZ w Toruniu. Wynikiem prac tego zespołu jest pięć obszernych woluminów, zawierających krytyczne tłumaczenie na język polski (wraz z komentarzami) poszczególnych Ksiąg Witelona. W pracach nad tłumaczeniem ostatniej (X) Księgi, dotyczącej w większości zagadnień astronomicznych, uczestniczył prof. Andrzej Strobel z Centrum Astronomii UMK. Pierwszy tom stanowiący polskie tłumaczenie Ksiąg II i III wraz obszernym wstępem i komentarzami został wydany w roku 1991, zaś cztery następne w latach: 1994 (Księga IV), 2003 (Księga V, VI i VII), 2009 (Księga VIII i IX) oraz 2015 (Księga X).

Traktat Witelona w dużej części dotyczy problematyki widzenia, a w szczególności budowy oka i mechanizmu powstawania obrazu w oku. Dlatego udział Lecha Bieganowskiego, okulisty i historyka okulistyki, w tych pracach był niezbędny do osiągnięcia podstawowego celu, jakim było udostępnienie współczesnemu czytelnikowi polskiemu dzieła Witelona pt. "Perspektywa". Niezależnie od tych prac, Bieganowski opublikował w "Kwartalniku Historii Nauki i Techniki" i czasopiśmie "Analecta - Studia i Materiały z Dziejów Nauki" wraz ze współpracownikami (Bielski i Wróblewski) kilka prac krytycznych na temat sposobu, w jaki Witelo przedstawił mechanizm powstawania obrazu w oku i widzenia obuocznego oraz opisu soczewki. Na uwagę zasługuje jego artykuł o Witelonie jako prekursorze optyki fizjologicznej, a także niezwykle cenne dwa artykuły przeglądowe "Zarys historii okulistyki w Polsce" oraz "Zarys tradycji witelońskiej w literaturze nauk przyrodniczych". Problematyki witelońskiej dotyczy także jego artykuł pt. "Polish vision scientist of the Middle Ages, Witelo, father of physiological optics" opublikowany w roku 1990 (wspólnie z Andrzejem W. Ryczkowskim i Christine N. Nye) w czasopiśmie "Survey of Ophthalmology". Lech Bieganowski był zafascynowany Witelonem, który podpisywał się jako "syn Turyngów i Polaków". Dlatego po wejściu Polski do Unii Europejskiej zwykł był mawiać, że to Witelo zasługuje na miano wielkiego prekursora zjednoczonej Europy.

Na duże uznanie zasługuje zaangażowanie Lecha Bieganowskiego w różnych formach działalności społecznej, czego jednym z przejawów był jego udział w pracach Polskiego Związku Niewidomych. Z wielkim podziwem obserwował taką działalność u innych lekarzy z minionych czasów, czego dowodem jest opublikowany w 1990 r. w "Documenta Ophthalmologica" jego artykuł (wspólnie z Witoldem J. Orłowskim i A. W. Fryczkowskim) pt. "Father Wacław Szuniewicz, M.D., an ophthalmologist of unusual courage and devotion" o losach misjonarza ojca W. Szuniewicza, lekarza i pediatry.

Ważnym osiągnięciem Lecha Bieganowskiego jest wydana w roku 2001 książka "Anatomia oka o mechanizm widzenia w ujęciu średniowiecznych uczonych Ibn al-Haythama (Alhazena) in Witelona: Studium zagadnienia od starożytności do czasów nowożytnych". Wybitny historyk nauki Jerzy Burchardt w swojej recenzji napisał: "Książka [ta] jest doskonałą w założeniu i wykonaniu prezentacją historii anatomii oka w skali światowej".

Oprócz prac o charakterze historycznym dr hab. Lech Bieganowski uczestniczył także w prowadzonych w Instytucie Fizyki UMK badaniach doświadczalnych dotyczących soczewek ocznych zwierzęcych i ludzkich, które były podjęte, jako próba poznania mechanizmu powstawania zaćmy. Ich owocem było kilka artykułów zawierających wyniki pomiarów przeźroczystości soczewek ocznych, opublikowanych w czasopismach polskich i międzynarodowych (Klinika Oczna, Lens and Eye Toxity Research). Ponadto opublikował w "Klinice Ocznej", wspólnie z A. Bielskim, artykuł przeglądowy o fizycznych aspektach przeźroczystości rogówki. Był też uczestnikiem innego projektu interdyscyplinarnego, realizowanego w Instytucie Fizyki, który dotyczył możliwości zastosowania materiałów węglowych w medycynie, przede wszystkim węgla szkłopodobnego.

Lech Bieganowski miał swój udział w uruchomieniu w 1995 r. w Instytucie Fizyki specjalności studiów "fizyka medyczna" oraz Zespołu Fizyki Medycznej. W zespole tym prowadził wspólne badania (wraz z dr Marią Berndt-Schreiber i nieodżałowanym dr. Krzysztofem "Oko" Maciejewskim), dotyczące zastosowania analizy fraktalnej do oceny patologii drzewa naczyniowego siatkówki. Był dobrym duchem poczynań, które sprawiły, że zespół fizyków zajął się kwestią obrazowania struktur oka ludzkiego. Działania te doprowadziły do powstania - z udziałem kolegów z ówczesnej Akademii Medycznej - i do komercjalizacji spektralnego tomografu optycznego, obecnie jednego z podstawowych narzędzi okulistycznych. Jest on jednym ze współautorów (wspólnie z M. Wojtkowskim, A. Kowalczykiem i J. Kałużnym) artykułu opublikowanego w "Klinice Ocznej" dotyczącego zastosowania spektralnej tomografii optycznej w okulistyce.

Lech Bieganowski był z zamiłowania dydaktykiem. W ramach Pracowni Fizyki Medycznej UMK kilka pokoleń studentów wykonywało pomiary biometryczne gałki ocznej w celu określenia mocy wszczepianej sztucznej soczewki po operacji zaćmy. Ćwiczeniem tym, wykonywanym na terenie Oddziału Okulistycznego Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w Toruniu, opiekował się społecznie dr hab. L. Bieganowski. Wielkim zainteresowaniem cieszył się jego wykład monograficzny na Wydziale Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu. Jako historyk medycyny, począwszy od 2007 r., podjął pracę w Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy.

Aktywnie uczestniczył w pracach Towarzystwa Naukowego w Toruniu, gdzie był redaktorem naczelnym Wydawnictw Wydziału Nauk Biologicznych TNT i Acta Medica w Toruniu. Był także członkiem kolegium redakcyjnego czasopisma "Archiwum Historii i Filozofii Medycyny" oraz redagował Dział Historyczny w "Klinice Ocznej". Ostatnio opublikował dwie książki: "Zarys historii okulistyki w kręgu kultury śródziemnomorskiej. Starożytność-Średniowiecze-Renesans. Część I. Okulistyka w starożytności" (Dział Wydawnictw Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera, Bydgoszcz 2014) i "Zasłużeni lekarze toruńscy we wspomnieniach. Wybrane sylwetki z XIX i XX stulecia" (redakcja naukowa Lech Bieganowski, Waldemar Jędrzejczyk, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2016).

Autorzy są profesorami od lat związanymi z UMK.