GŁOS UCZELNI

Strona Głosu UczelniUniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Spitsbergen 1975-2010

Stacja Polarna UMK

Położenie

Stacja Polarna UMK usytuowana jest w zachodniej części Ziemi Oskara II (Oscar II Land), w północnej części nadmorskiej niziny Kaffiøyra, graniczącej od zachodu z cieśniną Forland. Zlokalizowano ją w rejonie Heggodden, około 150 metrów od brzegu morskiego, u podstawy moren czołowych lodowca Aavatsmarka.

O wyborze tego miejsca zadecydowało kilka przyczyn. Najważniejsze z nich to duża różnorodność środowiska oraz niewielkie oddalenie od lodowców będących głównym obiektem badań. W bezpośrednim sąsiedztwie Stacji znajduje się głęboka Zatoka Hornbaek. Daje ona doskonałe schronienie statkom oraz stwarza możliwości bezpiecznego wyładunku i załadunku ekspedycji w czasie sztormowej pogody. Cieśnina Forland już od połowy czerwca wolna jest od lodu. W czasie sezonu letniego pak lodowy nie stwarza najmniejszych problemów nawigacyjnych. Małe jeziorka morenowe zapewniają odpowiednią ilość słodkiej wody podczas lata polarnego.


Odpoczynek po rozładunku

Atrakcyjność położenia naszej stacji podnosi stosunkowo bliskie sąsiedztwo Ny Ålesundu, osady będącej dużym międzynarodowym centrum badawczym (cieśniną Forland prowadzi trasa niewielkich statków kursujących pomiędzy Longyearbyen i Ny Ålesundem), a także to, że znajduje się ona poza granicami parków i rezerwatów. Pozwala to na stosunkowo dużą swobodę w poruszaniu się i prowadzeniu badań.

Historia badań

Początki eksploracji naukowych Kaffiøyry sięgają 1938 roku, kiedy to z inicjatywy prezesa Zarządu Koła Polarnego Towarzystwa Wypraw Badawczych profesora Antoniego Bolesława Dobrowolskiego zorganizowana została pierwsza glacjologiczna wyprawa na Ziemię Oskara II (Oscar II Land). Wyboru terenu badań dokonał docent Ludwik Sawicki. Badania prowadzone były głównie na przedpolach lodowców Kaffiøyry. Przez długie lata badania prowadzone były przez prof. Mieczysława Klimaszewskiego, który w 1960 roku opublikował pracę pt. "Studia geomorfologiczne w zachodniej części Spitsbergenu między Kongsfjordem i Eidembuktą". Zawiera ona precyzyjny opis form, osadów oraz procesów glacjalnych i peryglacjalnych regionu Kaffiøyry. Był to pierwszy taki zapis z tego regionu. Dlatego też grupa geografów z ośrodka toruńskiego zdecydowała się na organizację wyprawy w ten sam rejon celem przeprowadzenia badań porównawczych. W 1975 roku wyruszyła pierwsza Toruńska Wyprawa Polarna. Kierował nią profesor Jan Szupryczyński z Instytutu Geografii PAN. Wyprawa działała w dwóch grupach. Jedna w południowej części Kaffiyøry, druga w jej części północnej. Grupa północna, którą kierował prof. Czesław Pietrucień, koncentrowała się na badaniach hydrologicznych i glacjologicznych. W tym samym roku z inicjatywy prof. Czesława Pietrucienia pod morenami lodowca Aavatsmarka powstał specjalnej konstrukcji domek, który stał się zaczątkiem stacji działającej do dzisiaj.

W roku 1995 rozpoczął się nowy cykl wypraw letnich do Stacji Polarnej UMK, a w 1996 rozpoczęto cykl wypraw wiosennych. Głównym ich celem są badania zimowej akumulacji śniegu na lodowcach w rejonie Kaffiøyry, obserwacje zimowych wypływów z lodowców, prace geodezyjne w miejscach niedostępnych latem, penetracja jaskiń i tuneli lodowcowych. Od tego czasu wyprawami wielokrotnie kierowali między innymi prof. Marek Grześ, dr Ireneusz Sobota oraz dr Krzysztof R. Lankauf. W wyprawach uczestniczyło ponad 300 osób. Byli to przede wszystkim naukowcy, ale także alpiniści, speleolodzy oraz płetwonurkowie.


Stacja Polarna UMK po rozbudowie

Problematyka badawcza

Rejon Kaffiøyry wraz z przyległymi lodowcami Aavatsmarka (75 km2) i Dahla (132 km2) oraz sześcioma lodowcami spływającymi w jej kierunku (28 km2) zajmuje powierzchnię około 310 km2. Stanowi to zaledwie 12% powierzchni Ziemi Oskara II. Pasma górskie, lodowce dolinne i ich strefy marginalne wraz z nadmorską niziną Kaffioyry mają powierzchnię 103 km2.

Licząca zaledwie 14 km długości i do 4 km szerokości Kaffiøyra z uwagi na swoją wielką różnorodność przyrodniczą jest doskonałym poligonem badawczym. W wyniku wieloletnich pomiarów powstała mapa topograficzna Kaffiøyry z elementami rzeźby i budowy geologicznej.

Badaniami objęto prawie wszystkie komponenty środowiska geograficznego. W programach naukowych największy nacisk położono na badania w zakresie glacjologii, geomorfologii glacjalnej, wieloletniej zmarzliny i procesów peryglacjalnych oraz badania klimatologiczne i botaniczne. W programach naukowych ostatnich wypraw (od 1995 roku) największy nacisk położono na badania glacjologiczne, badania wieloletniej zmarzliny - sezonowego odmarzania różnych rodzajów gruntu oraz obserwacje meteorologiczne. Lodowce są dominującym elementem rejonu Kaffiøyry. Od XIX wieku powierzchnia tych lodowców uległa zmniejszeniu o około 30%. Określenie przebiegu i przyczyn zmian zasięgu lodowców jest aktualnie jednym z głównych problemów badawczych. Osiągnąć to można przez badania bilansu masy lodowców. Aktualnie badaniami bilansu masy objęto cztery lodowce: Waldemara, Ireny, Elizy i Aavatsmarka. Prowadzone są zarówno badania związane z bilansem letnim (ablacja lodowców, odpływ z lodowców), jak i zimowej akumulacji śniegu. Szczegółowymi planami badawczymi objęto też dwa duże lodowce kończące się w morzu: Aavatsmarka na północy i Dahla na południu Kaffiøyry. Aktualnie prowadzone są szczegółowe badania nad subakwalną rzeźbą glacjalną zatok rejonu Forlandsundet. Rozpoczęto również szczegółowe badania termiki lodowców.

Z aktualnymi wynikami prowadzonych badań zapoznać się można też na stronie internetowej stacji (www.stacja.arktyka.com) oraz w wydawnictwach World Glaciological Monitoring Service (WGMS-IAHS), a także na stronie internetowej Circumpolar Active Layer Monito ring (CALM-IPA).

W oparciu o Stację Polarną UMK powstał cały szereg prac i rozpraw naukowych z zakresu większości dziedzin nauk o Ziemi (glacjologii, klimatologii, hydrologii, geomorfologii, gleboznawstwa i botaniki, w tym prace magisterskie i rozprawy doktorskie).

Podkreślić trzeba bardzo wyraźnie, że badania w rejonie Kaffiøyry zapoczątkowane zostały już w 1938 roku, a od 1975 roku prowadzone są w oparciu o własną, wybudowaną od podstaw skromną stację badawczą. O dużej atrakcyjności naukowej geoekosystemu Kaffiøyry świadczy to, że każdego roku organizowane są interdyscyplinarne ekspedycje z udziałem reprezentantów z innych polskich i zagranicznych ośrodków naukowych.

Prowadzone były również badania w ramach IV Międzynarodowego Roku Polarnego (IPY).

Rozbudowa stacji

Latem 2007 roku odbyła się kolejna, XXXI Wyprawa Polarna UMK na Spitsbergen. W wyprawie udział wzięli: Ireneusz Sobota (kierownik, glacjolog), Michał Król (glacjolog, doktorant), Rafał Maszewski (meteorolog), Przemysław Wyszyński (meteorolog, doktorant), Krzysztof Przybylski (student), Dariusz Witkowski (student) oraz Zbigniew Konieczka i Krzysztof Zieliński - pracownicy UMK (stolarze).

Przez tydzień gościł w Stacji Erich Heucke z Bawarskiej Komisji Glacjologicznej, konstruktor świdra parowego do wierceń w lodzie. W czasie wyprawy prowadzone były badania naukowe wynikające z realizacji wielu projektów badawczych, w tym również związanych z Międzynarodowym Rokiem Polarnym. Goszczono też uczestników międzynarodowej konferencji IAG/AIG Regional Conference on Geomorphology "Geodiversity of polar landforms", którym zaprezentowano wyniki prowadzonych badań.


Wnętrze Stacji

Jednak najważniejszym celem wyprawy była rozbudowa Stacji. Było to możliwe dzięki życzliwości i pomocy władz naszej Uczelni, a w szczególności pana Prorektora ds. Badań Naukowych i Współpracy z Zagranicą prof. Andrzeja Tretyna, który od lat wpierał nas w naszych staraniach rozbudowy Stacji.

W budowie Stacji uczestniczyła cała nasza ekipa. Przez cały lipiec w różnych warunkach trwała praca.

Stacja została schematycznie zbudowana już w Polsce na podstawie naszego wspólnego projektu i stanęła przed uczelnianą stolarnią (warto dodać, że rzeczywistość spitsbergeńskich warunków nieco zmieniła nasz pierwotny projekt). Następnie została zdemontowana, a wszystkie elementy zostały spakowane do transportu.

Wszystkie części Stacji (około 20 ton) zostały przewiezione do Gdyni. Tam zostały załadowane na statek Horyzont II, którym popłynęły na Spitsbergen. Uczestnicy wyprawy dołączyli na statek w Longyerabyen już na Spitsbergenie. Stamtąd ruszyliśmy na Kaffiøyrę. Niestety, kiedy dopłynęliśmy, sztorm nie pozwolił nam na rozładunek. Po naradzie z kapitanem, bosmanem i chiefem zdecydowaliśmy się przeczekać do 8 rano następnego dnia. Okazało się, że pogoda dużo się nie zmieniła, jednak rozpoczęto rozładunek. Lało i wiało. Pływaliśmy w dwa pontony: nasz i "statkowy". Kilka razy ze względu na warunki pogodowe akcja rozładunkowa była przerywana. Wszystko zajęło nam około 25 godzin. Była to naprawdę ciężka praca, którą zrozumieją tylko ci, którzy w niej uczestniczyli.

Kolejne dni to rozbiórka starej części Stacji i budowa nowej. Najpierw musieliśmy na plecach i za pomocą niewielkiego wózka zwieźć wszystko z brzegu pod Stację. Codziennie znosiliśmy potrzebne elementy i stawialiśmy zabudowania. Wszystko działo się w świetnej atmosferze - każdy pracował i pomagał, jak tylko mógł i potrafił. 1 sierpnia nowa Stacja była gotowa. Spełniło się nasze marzenie.

Należy podkreślić, że była to jedna z najważniejszych wypraw. Mamy nadzieję, że nowa Stacja Polarna będzie służyła i da schronienie jeszcze wielu wyprawom i odwiedzającym ją gościom.

Latem 2008 roku odbyła się kolejna wyprawa, podczas której oprócz badań naukowych zakończona została rozbudowa naszej jednostki badawczej.

Stan obecny i perspektywy

Po rozbudowie stacja może przyjąć jednorazowo 10-15 osób. Nowa część to 32 m kw. powierzchni na parterze i 24 na piętrze. Składa się z pomieszczenia głównego, warsztatu, pokoju i dwóch antresol sypialnych. Połączona jest ze "starą" częścią (kuchnia + pokój), ale również istnieje oddzielne wejście. Mamy także dodatkowe powierzchnie magazynowe, laboratorium, łaźnię oraz garaż na łodzie, skutery i silniki. Aktualnie łączna powierzchnia wszystkich pomieszczeń wynosi około 100 m2.


Wizyta niedźwiedzia polarnego

Jednostka nasza działa od 3 do 4 miesięcy w roku, posiada niezbędne zaplecze techniczne, agregaty prądotwórcze, fotoogniwa, automatyczne stacje meteorologiczne, łodzie motorowe i skutery śnieżne. Ważniejsze urządzenia pomiarowe to: stacja meteorologiczna wyposażona w przyrządy pomiarowe na poziomie posterunku meteorologicznego, badania prowadzone od 1975 roku; automatyczne stacje meteorologiczne, pomiary rejestrowane w dowolnym interwale czasowym; limnigrafy i loggery na obserwowanych ciekach, pomiary stanów wody, natężenia przepływu i wybranych cech fizyczno-chemicznych wody prowadzone są od 1975 roku; sieć tyczek ablacyjnych na lodowcach; świdry do wierceń w lodzie; loggery temperatury gruntu; loggery temperatury lodu i inne.

W ostatnim czasie zakupiono również specjalistyczny sprzęt zwiększający bezpieczeństwo w Stacji, jak również w czasie prowadzonych badań terenowych.

Rozbudowa placówki umożliwi pracę i funkcjonowanie większych grup wyprawowych. Zwiększenie powierzchni mieszkalnej i laboratoryjnej ma szczególne znaczenie w świetle faktu, że Stacja jest często odwiedzana przez naukowców z całego świata. Pozwoli to na zwiększenie istniejącej i nowej współpracy międzynarodowej w prowadzeniu badań naukowych w regionie Kaffiøyry. Należy przypomnieć, że w oparciu o Stację Polarną UMK prowadzona jest większość polskich badań polarnych obszaru północno-zachodniego Spitsbergenu.

Nowa inwestycja umożliwi funkcjonowanie i pracę w ciągu całego roku. Ma to istotne znaczenie w prowadzeniu badań wymagających systematycznych pomiarów w czasie. Pozwoli zwiększyć zakres tematyczny prowadzonych badań naukowych, jak również liczbę uczestników wypraw. Wykonywanie większej ilości analiz bezpośrednio w miejscu pomiaru w istotny sposób zmniejszy koszty prowadzonych badań. W dużym stopniu ułatwi pracę, a przede wszystkim zwiększy bezpieczeństwo uczestników wypraw.

W następnych latach planuje się organizowanie kolejnych naukowych wypraw polarnych UMK, jak również organizację konferencji naukowych i warsztatów terenowych z wykorzystaniem SP i jej naukowego zaplecza.

Kierownikiem Stacji Polarnej UMK na Spitsbergenie jest dr Ireneusz Sobota.

XXXVI Wyprawa Polarna UMK

Należy wspomnieć, że latem br. odbyła się kolejna wyprawa naukowa do naszej Stacji. W wyprawie udział wzięli: dr Ireneusz Sobota (sierpień-wrzesień; kierownik wyprawy, glacjolog), prof. Marek Grześ (lipiec; glacjolog), prof. Rajmund Przybylak (lipiec; klimatolog), dr Andrzej Araźny (klimatolog), mgr Michał Król (lipiec; doktorant, glacjolog), mgr Aleksandra Pospieszyńska (doktorantka, klimatolog), Michał Walczak (student) oraz Marcin Nowak (student). Głównym celem wyprawy były badania topnienia lodowców oraz zmian ich powierzchni; to część większego programu badań związanego z bilansem masy lodowców oraz zmian kriosfery tego rejonu w świetle współczesnych zmian klimatu. Realizowano również badania rekonstrukcji zmian zasięgu lodowców rejonu Forlandsundet na podstawie inwentaryzacji podwodnych form morfologii glacjalnej (Zakład Kriologii i Badań Polarnych IG UMK) oraz projekto tytule "Arktyczny Klimat i Środowisko Mórz Nordyckich i Rejonu Spitsbergenu - Grenlandia - AWAKE" (Zakład Klimatologii IG UMK).

Należy podkreślić, że badane lodowce od 2001 roku zostały włączone do Światowego Monitoringu Badań Bilansu Masy Lodowców (WGMS), który swoją siedzibę ma w Szwajcarii. W czasie ekspedycji gościliśmy też gości z innych krajów, prowadzą oni badania w innych rejonach Spitsbergenu, z którym pozostajemy w ścisłej współpracy.

Zapraszamy również do odwiedzenia nowej witryny internetowej Stacji: www.stacja.arktyka.com.

Tekst i zdjęcia: Ireneusz Sobota
Poczatek stronyStrona Głosu UczelniUniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu