W połowie września br. Uniwersytet w Wilnie obchodzi 425. rocznicę powstania. W tym samym czasie podpisana zostanie umowa o współpracy pomiędzy Uniwersytetem Wileńskim i UMK. Poniższy szkic przypomina historię kolejnych wcieleń Alma Mater Vilnensis.

W połowie XVI w. Uniwersytet Krakowski podupadł i nie był w stanie zapewnić wykształcenia dla elit intelektualnych i politycznych Rzeczypospolitej. Z inicjatywy Piotra Skargi, kaznodziei Zygmunta III, powstał pomysł powołania drugiej wyższej uczelni, tym razem w Wilnie. Znalazłszy poparcie króla Stefana Batorego, rozpoczął Skarga zabiegi o przekształcenie wileńskiego Kolegium Jezuickiego w uniwersytet, który miał być narzędziem walki z reformacją. Akt erekcyjny Stefana Batorego z lipca 1578 r. nie zawierał pieczęci litewskiej i musiał być wystawiony ponownie; wraz z aktem fundacyjnym podpisany został w Wilnie 1 IV 1579 r., a 30 X 1579 r. papież Grzegorz XIII wydał bullę, która kolegium wileńskie podnosiła do rangi uniwersytetu. Dawna szkoła jezuicka otrzymała nazwę: Academia et Universitas Societatis Jesu.

Uniwersytet wileński dzielił się początkowo na dwa wydziały: teologiczny (bez prawa kanonicznego) i filozoficzny (logika, dialektyka, retoryka), choć teologia nie odgrywała większej roli; nacisk kładziono na literaturę rzymską i grecką, ponieważ filologię traktowano jako narzędzie walki polemicznej. Z czasem zakres studiów został rozszerzony. Wielkie zasługi dla rozwoju uczelni położył kanclerz Kazimierz L. Sapieha, który podarował jej ok. 3 tys. tomów, tzw. Bibliothecae Sapiehana, i ufundował katedry prawa kanonicznego i cywilnego. Za panowania Władysława IV powstał pomysł powołania wydziału medycznego. Został on formalnie otwarty w 1641 r., jednak z braku zainteresowania przez szlachtę studiowaniem nauk medycznych, wydział praktycznie nie działał.

Reforma pijarska (1750-1755) ominęła Akademię Wileńską, jako że dotyczyła szkół średnich. Dopiero po kasacie zakonu jezuitów przystąpiono do reformy szkolnictwa wyższego. Największe zasługi w podniesieniu rangi Akademii Wileńskiej miał Marcin Poczobut Odlanicki, matematyk i astronom, a także poeta. Będąc jeszcze młodym profesorem, rozpoczął starania o założenie pierwszego w Polsce "naukowego" obserwatorium astronomicznego w Wilnie, co mu się udało dzięki pomocy księżnej Elżbiety Puzyniny. Zaczęto je budować w 1771 r., a już od 1773 r. wspólnie z Andrzejem Strzeckim Poczobut prowadził stałe obserwacje astronomiczne. W październiku 1780 r. został rektorem. Po kasacie zakonu jezuitów, w 1773 r. Akademia Wileńska została przejęta i zreformowana na uczelnię świecką przez Komisję Edukacji Narodowej. Jednym z elementów reformy było rozpoczęcie wykładania po polsku i litewsku na niektórych wydziałach (literatury i historii Polski i Litwy, nauk przyrodniczych i matematycznych). Uczelnia zachowała łacińską nazwę Academia et Universitas Vilnensis, z której usunięto słowa "Societatis Jesu", zaczęto ją jednak coraz częściej nazywać Uniwersytetem. W okresie od reformy KEN do rozbiorów Rzeczypospolitej uczelnia przeżyła krótki okres ponownego rozkwitu. Miała m. in. najlepszy w Polsce wydział medyczny. Jedyną przeszkodą dla przeprowadzenia pełnej reformy był brak w kraju warunków technicznych i osobowych dla obsadzenia profesorami mówiącymi po polsku dwóch uniwersytetów. Dlatego Poczobut zaczął zabiegać o przyjazd z zagranicy wybitnych naukowców, którzy byliby w stanie podnieść poziom nauczania. Wśród pierwszych profesorów ściągniętych do Wilna byli: medyk Stefan Bisio z Pawii we Włoszech (najsławniejszy uniwersytet europejski tamtej epoki), przyrodnik Jan E. Gilibert z Lyonu we Francji oraz francuski chirurg i położnik Mikołaj Regnier.

W efekcie ukończonych reform doszło w 1781 r. do przemianowania Akademii na państwową Szkołę Główną Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nadal odczuwalny był brak odpowiednich sił profesorskich. Z początkowych dziesięciu zaledwie profesorów w 1782 r., w ciągu czterech lat kadra naukowa rozrosła się do kilkunastu, co pozwoliło w 1785 r. utworzyć dwa wydziały: fizyczny i moralny. Do kolegium fizycznego należały nauki fizyczne, lekarskie i przyrodnicze; do kolegium moralnego: filozofia, prawo, literatura. Medycyna wciąż jeszcze była w Wilnie na niskim poziomie. Z nowych profesorów Polaków przybyli w tym czasie: matematyk Franciszek Narwojsz, który z inicjatywy podkanclerzego Antoniego Tyzenhauza pracował w Komisji Skarbowej Litewskiej przy czyszczeniu Niemna; profesor teologii Michał Karpowicz, najsławniejszy kaznodzieja XVIII w., późniejszy biskup wigierski; oraz Gwilhelm Kaliński, teolog, historyk Kościoła, który uczył studentów krytyki źródeł. Zaczęły się też rozwijać nauki przyrodnicze, przybył Hieronim Stroynowski, pijar, proboszcz w kościele akademickim św. Jana w Wilnie, profesor ekonomii politycznej i prawa natury, późniejszy rektor. Na katedrę prawa kanonicznego i cywilnego przyjęto Kornelego Pocołejewskiego. Katedry obejmowali również sprowadzani z zagranicy wybitni naukowcy. Do Wilna przybyli w tym okresie: Johann G. Forster, przyrodnik, antropolog i botanik, pochodzący ze szkockiej rodziny od XVII w. osiadłej na Pomorzu Gdańskim (w latach 1772--1775 uczestnik ekspedycji Jamesa Cooka); Włoch Józef Sartoris, filozof i medyk, profesor chemii i farmacji w świeżo założonej katedrze chemii; Austriak Jan A. Lobenwein, lekarz i anatom, który związał się z Akademią i przez kolejnych 17 lat był dziekanem wydziału medycznego, a później rektorem. On to wprowadził w Wilnie uroczysty obrządek promowania magistra medycyny na stopień doktora na wzór uniwersytetu oksfordzkiego, zorganizował też amfiteatr medyczny, salę prosektoryjną i muzeum anatomiczne.

W latach 1793-1794, mimo wojen w Koronie i na Litwie, Szkoła nie została formalnie zamknięta, chociaż młodzież poszła wówczas do powstania, a część kadry opuściła Wilno. Po III rozbiorze Szkoła znalazła się na terenie zaboru rosyjskiego. W początku 1795 r. uniwersytet został otwarty. Miało to być - w oczach władz rosyjskich - dowodem zupełnego uspokojenia i normalnego życia. Jedynym widocznym efektem zmiany państwowości było przemianowanie w 1796 r. Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego na Szkołę Główną Wileńską, która to nazwa przetrwała do 1803 r. W 1797 r. uczelnia zdobyła największą siłę profesorską ówczesnej Polski - Jędrzeja Śniadeckiego, wykształconego w zachodnich uniwersytetach chemika, lekarza, biologa, filozofa, autora pierwszego polskiego podręcznika chemii i twórcy polskiego słownictwa chemicznego.

Od 1798 r. Szkoła Główna Wileńska dzieliła się na trzy wydziały (kolegia): fizyczny (z naukami przyrodniczymi); moralny (później wydzielono literaturę i historię, które ujęto w oddzielny wydział, uzupełniony o katedrę malarstwa - traktowano je teoretycznie jako teorię barw i zjawisk optycznych oraz jako historię malarstwa, katedrę tę objął malarz Franciszek Smuglewicz); oraz medyczny. Z chwilą wstąpienia na tron Aleksandra I w roku 1801, reorganizacją Szkoły zajął się książę Adam J. Czartoryski. Nowy kształt uczelni miał zachować zdobycze Komisji Edukacyjnej, a jednocześnie zapewnić niezależność finansową i autonomię wewnętrzną. Dzięki zabiegom Czartoryskiego, w styczniu 1803 r. cesarz podpisał dekret o utworzeniu Cesarskiego Uniwersytetu w Wilnie, w miejsce Szkoły Głównej. Równocześnie utworzony został Wileński Okręg Naukowy, który przejął opiekę nad Uniwersytetem oraz majątki pojezuickie na ziemiach Litwy, dając uczelni silną pozycję finansową. Samo otwarcie nowego Uniwersytetu nastąpiło uroczyście 9 IX 1803 r. Wprowadzono po raz pierwszy togi oraz mundury profesorskie; ustanowiono godła wydziałowe. Uniwersytet podzielony został na cztery wydziały: 1) fizyczno-matematyczny, 2) lekarski, 3) nauk moralnych i politycznych, 4) literatury i sztuk pięknych. Pierwszy ze wspomnianych wydziałów, najlepiej wyposażony, obejmował też chemię i mineralogię. Wydział lekarski był w upadku; dawał się odczuwać brak wykształconych profesorów. Wydział nauk moralnych i politycznych obejmował prawo, teologię oraz historię i filozofię. Wydział filologiczny objął literaturę i sztuki piękne - uczono w nim poezji i wymowy, mającej charakter estetyczny; kształcono literatów, wyrabiano gust i smak przez poznanie literatury klasycznej i nowożytnej oraz sztukę. Dlatego dołączono do niego katedrę malarstwa. W obawie przed zupełnym wynarodowieniem kadry naukowej, której większość pochodziła z zagranicy, wysyłano na studia zagraniczne wileńskich absolwentów, którzy po powrocie mieli wykładać na Uniwersytecie. Do Wilna przybyli w tym czasie m.in.: gdańszczanin Godfryd E. Groddeck, który objął katedrę filologii; Niemiec Ludwik H. Bojanus na katedrę weterynarii oraz przede wszystkim patolog Józef Frank, profesor medycyny w Pawii i Wiedniu, założyciel Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego. W 1806 r. przybył do Wilna i został rektorem astronom Jan Śniadecki, starszy brat Jędrzeja, najwybitniejszy ze wszystkich rektorów Cesarskiego Uniwersytetu w Wilnie. Nowy rektor dokonał przeglądu możliwości naukowych uczelni. Stan kadry przedstawiał się następująco: 23 profesorów, kilkudziesięciu asystentów, adiunktów, wiceprofesorów, kilku lektorów, nauczyciele tańca, fechtunku i muzyki. Znakomita większość wykształcona na europejskich uczelniach. W roku 1815 powołano na katedrę historii Joachima Lelewela, który wykładał w latach 1815-1818 i 1821-1824.

W końcu czerwca 1812 r. do Wilna dotarły wojska polskie i francuskie pod wodzą Napoleona I. Znaczna część profesorów opuściła wówczas miasto, uciekając do Petersburga. Nauka została wstrzymana, a część studentów i młodszej kadry zaciągnęła się do wojska. Po klęsce Napoleona pod Lipskiem na Uniwersytet zaczęli wracać wykładowcy z Petersburga, z zamiarem ograniczenia roli i autonomii uczelni.

Z historią Cesarskiego Uniwersytetu związany jest ruch filomacki, którego efektem były aresztowania wśród studentów, proces w roku 1824 i zesłania lub więzienie w twierdzy. W 1817 r. powstał "Związek Szubrawców", gromadzący głównie profesorów Uniwersytetu. Jego inicjatorami byli m.in.: Michał Baliński i Jędrzej Śniadecki. Szubrawcy wydawali "Wiadomości Brukowe" - pismo satyryczne, zamknięte w 1822 r.

Po 1824 r. zaczął się powolny upadek Uniwersytetu. Kolejni rektorzy: matematyk Józef Twardowski oraz słynący z serwilizmu Wacław Pelikan nie byli w stanie podnieść uczelni do wcześniejszej rangi. Ostateczny upadek przypieczętowało powstanie listopadowe; ukazem z 1 V 1832 r. Mikołaj I polecił zamknąć Cesarski Uniwersytet; wydziały medyczny oraz nauk moralnych i politycznych przekształcić w Akademię Medyko-Chirurgiczną i Akademię Teologiczną. Obie Akademie zostały zlikwidowane w 1842 r.

Pierwsza inicjatywa odtworzenia uniwersytetu w Wilnie powstała już w 1915 r. ale dopiero koniec wojny pozwolił plany te urzeczywistnić. W styczniu 1919 r. powołano Komisję Organizacyjno-Rewindykacyjną pod przewodnictwem prof. Józefa Ziemackiego, który został mianowany rektorem tymczasowym i stanął na czele tymczasowego Senatu Akademickiego. Wojna z Rosją Sowiecką i zajęcie Wilna przez Armię Czerwoną przerwały na kilka miesięcy działalność organizacyjną, ale już w kwietniu 1919 r. Komisja wznowiła prace w nowym składzie. W maju 1919 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski mianował Ludwika Kolankowskiego na stanowisko pełnomocnika do spraw odbudowy Uniwersytetu Wileńskiego oraz powołał Komitet Wykonawczy Odbudowy Uniwersytetu. W końcu sierpnia 1919 r. ogłoszony został dekret Naczelnego Wodza powołujący do życia Uniwersytet Stefana Batorego. Pierwszym rektorem mianowano Michała M. Siedleckiego z Krakowa.

Nowa uczelnia miała początkowo sześć wydziałów: humanistyczny, teologiczny, prawa i nauk społecznych, sztuk pięknych, matematyczno-przyrodniczy (uzupełniony w 1922 r. o studium rolnicze) i lekarski z oddziałem farmaceutycznym. W 1937 r. studium rolnicze przekształcono w wydział rolniczy. Liczba studentów w roku akademickim 1919/20 wynosiła zaledwie 547. Pierwsza inauguracja roku akademickiego odbyła się 11 X 1919 r. w obecności Piłsudskiego i syna Adama Mickiewicza - Władysława. Wkrótce nastąpiła przerwa w działalności szkoły spowodowana wojną polsko-bolszewicką; studenci i naukowcy wrócili do Wilna jesienią 1921 r. Kadrę USB stanowili profesorowie pochodzący z całej Polski. W różnych latach wykładali w nim: Wincenty Lutosławski, Marian Massonius, Władysław Tatarkiewicz, Feliks Koneczny, Stanisław Pigoń, Manfred Kridl, Konrad Górski, Stanisław Kościałkowski, Tadeusz Czeżowski i Henryk Elzenberg, a także Władysław Zawadzki, Wiktor E. Staniewicz, Aleksander Januszkiewicz, Stefan Ehrenkreutz, Wacław Komarnicki, Bronisław Rydzewski oraz malarze: Ferdynand Ruszczyc, Tymon Niesiołowski i Ludomir Slendziński. W 1919 r. otwarta została Biblioteka Uniwersytecka, pełniąca przez wszystkie lata funkcje biblioteki publicznej miasta Wilna. W kolejnych latach USB wzbogacił się o Ogród Botaniczny, Muzeum Etnograficzne, Muzeum Przyrodnicze oraz Obserwatorium Astronomiczne, założone i kierowane przez Władysława Dziewulskiego. W końcu lat 20. liczba studentów osiągnęła 3100 i do końca istnienia wszechnicy ulegała zmianie tylko w niewielkim stopniu. Uniwersytet Stefana Batorego miał trzynastu rektorów, z których największe zasługi dla rozwoju uczelni położyli: Alfons Parczewski, wybitny znawca prawa kościelnego; W. Dziewulski, astronom; Marian Zdziechowski, znawca literatury rosyjskiej; Czesław Falkowski, historyk Kościoła; Witold C. Staniewicz, ekonomista, późniejszy minister reform rolnych; S. Ehrenkreutz, historyk prawa, któremu przyszło kierować uczelnią w latach ostatnich oraz pod okupacją.

Wkrótce po 17 IX 1939 r. Wilno zostało zajęte przez wojska sowieckie, a następnie przyłączone do Republiki Litewskiej, której władze pozwoliły działać USB do połowy grudnia 1939 r. Przyspieszono sesje egzaminacyjne i studenci kończący studia otrzymali polskie dyplomy. 15 grudnia rektor Ehrenkreutz zorganizował ostatni wiec pracowników i studentów Uniwersytetu. W miejsce USB powołana została litewska szkoła wyższa pod nazwą Vilniaus Universitetas, który zachował część polskiej kadry profesorskiej. Został on zlikwidowany po wejściu wojsk niemieckich do Wilna. Od końca 1939 r. zamknięty USB działał w konspiracji: obradował Senat pod przewodnictwem rektora, organizowano pomoc koleżeńską dla pracowników i ich rodzin, profesorowie nauczali, odbywano egzaminy. Zajęcia odbywały się na pięciu wydziałach (humanistycznym, teologicznym, prawa i nauk społecznych, matematyczno-przyrodniczym i lekarskim). Część kadry naukowej znalazła zatrudnienie w litewskich instytucjach. W latach 1941-1944 w Wilnie pod okupacją niemiecką USB nadal prowadził tajne wykłady. Zajęcia odbywały się w różnych mieszkaniach, leżących najczęściej na przedmieściach.

W 1945 r. profesorom i studentom dawnego USB nie było dane wrócić do zajęć uniwersyteckich. Wilno znalazło się w granicach Związku Sowieckiego. Kilku profesorów i docentów dawnego Uniwersytetu znalazło się na obczyźnie: w Londynie powstała organizacja pn. Społeczność Akademicka USB, której członkami byli m.in. S. Kościałkowski, W. Komarnicki, Wiktor Sukiennicki, Walerian Meysztowicz i Marian Bogusz-Szyszko, który utworzył szkołę malarską. Znakomita większość ocalałej kadry naukowej, administracja i studenci repatriowani zostali do Torunia, gdzie powstawał nowy uniwersytet. Do Torunia przyjechali m.in. rektor W. Dziewulski i prorektor T. Czeżowski oraz profesorowie: Jan Prüffer, H. Elzenberg, T. Niesiołowski, K. Górski, Jerzy Remer, Wilhelmina Iwanowska, Stefan Srebrny i wielu innych. UMK z dumą podkreślał zawsze ciągłość tradycji z wileńską Alma Mater.

Jesienią 1944 r. wznowiono działalność litewskiego Uniwersytetu w Wilnie. Językiem wykładowym był rosyjski, a litewski używany był głównie na wydziale filologii litewskiej. Uniwersytet rozrastał się, a od roku 1955 nosił nazwę Uniwersytetu im. Vincasa Kapsukasa-Mickieviciusa. Po uzyskaniu przez Litwę niepodległości w 1990 r. uczelni przywrócono jej nazwę z krótkiego okresu lat 1939-1941, tj. Vilniaus Universitetas, a oficjalnym językiem wykładowym stał się litewski. Współczesny Uniwersytet Wileński składa się z dwunastu wydziałów (w tym medyczny), ośmiu samodzielnych instytutów, dziesięciu centrów naukowo-badawczych, najstarszej na Litwie biblioteki, uniwersyteckiego szpitala, obserwatorium astronomicznego, ogrodu botanicznego, centrum komputerowego i kościoła akademickiego pod wezwaniem św. Jana. W 2003 r. studiowało na nim blisko 22 tys. studentów (w tym 15,5 tys. na studiach dziennych).

Od 1991 r. uczelnia jest sygnatariuszem Wielkiej Karty Uniwersytetów Europejskich oraz członkiem kilku europejskich stowarzyszeń i konferencji akademickich, wśród nich The Utrecht Network, zrzeszającego 26 zachodnio- i środkowoeuropejskich uniwersytetów, i European University Association (EUA). Współpracuje z wieloma uniwersytetami, instytucjami naukowymi i centrami badawczymi Europy, obu Ameryk, Azji i Australii. Po roku 1990 r. doktorami honoris causa uczelni wileńskiej zostało kilku polskich uczonych, w tym Juliusz Bardach, Ludwik Piechnik, Andrzej Zoll, a także Zbigniew Brzeziński.